उन्हाळी तिळाची पेरणी ही जास्तीत जास्त फेब्रुवारी महिन्याच्या तिसऱ्या आठवड्यापर्यंत पूर्ण करावी. उशिरा पेरणी करणे टाळावे. पेरणीपूर्वी बियाण्यास थायरम ३ ग्रॅम प्रति किलो, तसेच ट्रायकोडर्मा व्हिरिडी या जैविक बुरशीनाशकाची ४ ग्रॅम प्रति किलो याप्रमाणे बीजप्रक्रिया करावी. पूर्व विदर्भात उन्हाळी हंगामात भाताचे (धान) पीक मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते. मात्र सलग उन्हाळीनंतर खरिपात भात पीक घेतल्यामुळे पूर्व विदर्भात खरिपात भात पिकावर किडींचा प्रादूर्भाव वाढतो. व्यवस्थापन खर्च वाढतो. त्याच प्रमाणे उन्हाळी भात अधिक पाणी लागते. उन्हाळी भाताला पर्याय म्हणून उन्हाळी तीळ घेणे फायदेशीर ठरते. भंडारा जिल्ह्यामध्ये उन्हाळी तीळ लागवडीकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढत आहे. तीळ हे कमी दिवसांत येणारे पीक असून, सलग, आंतरपीक व मिश्रपीक म्हणूनही घेता येते.  हवामान तीळ पीक हे सर्व हंगामात घेता येते. या पिकास २५ ते २७ अंश सेल्सिअस तापमान पोषक असून, येणाऱ्या पावसाचा उत्पादनावर विपरीत परिणाम होतो.  जमीन तिळाचे पीक चांगला निचरा होणाऱ्या सर्व प्रकारच्या जमिनीत घेता येते. पाणी साचून ठेवणाऱ्या जमिनी या पिकास मानवत नाहीत.  पूर्वमशागत व भरखते जमीन चांगली तयार करावी. उभी-आडवी नांगरून चांगली भुसभुशीत करावी. काडी-कचरा वेचून शेत स्वच्छ करावे. उभळ (पटाल) फिरवून पेरणी करावी. पेरणीपूर्वी १० ते १५ गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत टाकून जमिनीत मिसळावे. तीळ बियाणे बारीक असल्यामुळे पेरणी करताना अधिक काळजी घ्यावी लागते. त्यासाठी पूर्व विदर्भातील जमिनीमध्ये भात पिकानंतर अन्य पिके घेताना जमिनीत निघालेली ढेकळे बारीक करून घ्यावीत. अन्यथा, तीळ बियाणे वर मातीचे ढेकूळ विरघळून दाबले जाते. उगवण होत नाही. तिळाचे सुधारित वाण व त्याचे गुणधर्म  

हेक्टरी बियाण्याचे प्रमाण  उन्हाळी हंगामातील तिळाच्या पेरणीकरिता ३ ते ४ किलो बियाणे प्रति हेक्टर वापरावे. बीजप्रक्रिया पेरणीपूर्वी बियाण्यास थायरम ३ ग्रॅम प्रति किलो, तसेच ट्रायकोडर्मा व्हिरिडी या जैविक बुरशीनाशकाची ४ ग्रॅम प्रति किलो याप्रमाणे बीजप्रक्रिया करावी. पेरणीची वेळ उन्हाळी तिळाची पेरणी ही जास्तीत जास्त फेब्रुवारी महिन्याच्या तिसऱ्या आठवड्यापर्यंत पूर्ण करावी. उशिरा पेरणी करणे टाळावे. पेरणी पद्धत तिळाचे बियाणे बारीक असल्याने त्यात समप्रमाणात वाळू किंवा गाळलेले शेणखत किंवा राख किंवा बारीक माती मिसळून पेरणी करावी. सलग लागवडीकरिता पेरणी पाभरीने किंवा तिफनीने ३० सें.मी. अंतरावर करावी. तिळाची बांधावरील लागवड टोकण पद्धतीने करावी. तीळ हे आपत्कालीन पीक म्हणूनही उपयुक्त ठरते. त्याची आंतरपीक आणि मिश्र पीक म्हणूनही लागवड करता येते. आंतरपीक पद्धतीमध्ये तीळः मूग (३ः३) हे प्रमाण फायदेशीर आढळले आहे. रासायनिक खतांची मात्रा व वेळ

विरळणी किंवा खाडे भरणे पेरणीनंतर ७-८ दिवसांनी खाडे भरावेत. पेरणीनंतर १५-२० दिवसांनी पहिली व ८ दिवसांनी दुसरी विरळणी करून दोन रोपात १०-१५ सें.मी अंतर ठेवावे. म्हणजे शेतात हेक्टरी २.२५ ते २.५० लाख रोपांची संख्या राहील. आंतरमशागत व तण व्यवस्थापन आवश्यकतेनुसार २-३ कोळपण्या किंवा खुरपण्या देऊन घ्यावेत. निंदण करून शेत स्वच्छ ठेवावे. पीक एक महिन्याचे होईपर्यंत शेतात तण होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. ओलित व्यवस्थापन उन्हाळी पिकास किंवा अर्ध-रब्बी पिकास आवश्यकतेनुसार पेरणीपूर्व व पेरणीनंतर ताबडतोब ओलित करावे. त्यानंतर जमिनीच्या पोतानुसार १२ ते १५ दिवसांनी ओलित करावे. फुलोऱ्यास सुरुवात होताना व बोंड्या भरताना ताण पडणार नाही, याची काळजी घ्यावी. या काळात संरक्षित ओलित द्यावे. ओलित करताना पाणी साचून राहणार नाही, याची दक्षता घ्यावी. कापणी तिळाच्या कापणीस उशीर झाल्यास बोंड्या फुटून बी सांडते. नुकसान होते. त्यामुळे कापणी वेळेवर करावी. झाडाची पाने पिवळी पडून बोंड्या पिवळ्या होण्यास सुरुवात होताच पीक कापणीस तयार झाले असे समजावे.  मळणी

संपर्क - डॉ. एन. एस. वझिरे, ८००७७७५६१३ कार्यक्रम समन्वयक, कृषी विज्ञान केंद्र, भंडारा (साकोली)