नांदेड जिल्ह्यात ‘गोदावरी नदी संसद’ ही जलसंवर्धन विषयात कार्यरत असणारी स्वयंसेवी संस्था आहे. संस्थेच्या माध्यमातून दुष्काळी गावामध्ये लोकसहभागातून जल, मृद्संधारणाची कामे करण्यात येतात. याचा शेती आणि ग्रामविकासासाठी फायदा झाला आहे.  मागील पाच वर्षांपासून नांदेड जिल्ह्यात ‘गोदावरी नदी संसद’ ही संस्था जल, मृदा संवर्धनामध्ये कार्यरत आहे. दीपक मोरताळे, बाबूराव केंद्रे, नीलेश केदार गुरुजी, प्रा. परमेश्‍वर पौळ, मारोती घोरबांड, उदय संगरेड्डीकर, डॉ. राजकुमार मुक्कनवार, सतीश भाले आणि मित्रमंडळी यांच्या सहकार्याने विविध उपक्रम ग्रामीण भागामध्ये राबविले जातात. संस्था सध्या अकरा गावांमध्ये कार्यरत आहे. स्वामी रामानंदतीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नागपूर विद्यापीठ आणि माहूर येथेही जलसंधारणाचे विविध उपक्रम राबविले जातात. गोदावरी नदी शुद्धीकरण मोहीम  नांदेड शिवारात गोदावरी नदीत प्रदूषणामुळे १३ जून, २०२० रोजी जलचर मोठ्या प्रमाणात मृत्युमुखी पडले. सूक्ष्मजीवशास्त्राच्या प्राध्यापिका डॉ. सुनंदा मोरताळे आणि जल अभ्यासक दीपक मोरताळे यांनी याबाबत अभ्यास केला. नदीतील प्रदूषणामुळेच जलचर मृत्युमुखी पडल्याचा निष्कर्ष त्यांनी काढला. पुढील काळात हा धोका निर्माण होऊ नये यासाठी गोदावरी नदी संसद परिवाराने जल प्रदूषण मुक्तीचा उपक्रम हाती घेतला. याचे सकारात्मक परिणाम दिसून येत आहेत. संस्थेच्या माध्यमातून पाण्याचे नमुने तपासण्यात आले. यामध्ये असे लक्षात आले, की फेब्रुवारी महिन्यात नदी प्रदूषण पातळी वाढण्यास सुरुवात होते. पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण पाच पीपीएम दिसून आले. मागील काही वर्षांमध्ये जूनपर्यंत पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण दोन पीपीएमपर्यंत खाली आले होते. दरवर्षी नांदेड शहरातून नऊ हजार टन रासायनिक घटक आणि हजारो टन जैविक कचरा नदीमध्ये सोडला जातो. त्याचे विघटन व स्थिरीकरण होण्यासाठी पाण्यातील ऑक्सिजनचा वापर होतो, त्यामुळे ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी होऊन पाणी प्रदूषित होत आहे. गोदावरी नदीचे जलप्रदूषण कमी करण्यासाठी सर्व पर्यायांचा अभ्यास करण्यात आला. यामध्ये बायोएन्झाइम वापरून जैविक शुद्धीकरण हा पर्याय पुढे आला. प्रदूषित जलसाठ्यांची माहिती संकलित करण्यात आली. १५ ऑगस्ट २०२० रोजी ‘गोदावरी नदी संसद सोशल ग्रुप’ तयार करण्यात आला. या ग्रुपमध्ये एक हजारांपेक्षा जास्त कुटुंब जोडलेली आहेत. लॉकडाउन असल्यामुळे बायोएंझाइम तयार करण्याचे प्रशिक्षण ऑनलाइन देण्यात आले. त्यासाठी चंदा काबरा यांनी पुढाकार घेतला. हे तंत्रज्ञान तपासून देण्यासाठी आयआयटी, मुंबई आणि निरी संस्थेला विनंती करण्यात आली आहे. गोदावरी नदी शुद्धीकरणाची प्रेरणा घेऊन दिल्ली, कर्नाटक, गुजरात, ओरिसा राज्यात काम सुरू झाले आहे.  जलसंवर्धन प्रशिक्षण प्रकल्प  संस्थेने विविध ठिकाणी जलसंधारणाची कामे केली आहेत. स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात सूर्योदया फाउंडेशन, मुंबई आणि नांदेड सोशल ग्रुप यांच्या मदतीने जल व पर्यावरण संवर्धनाबाबत प्रशिक्षण प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. याची साठवणक्षमता दहा कोटी लिटरची आहे. प्रक्षेत्रावर २५ हजार रोपांची लागवड करण्यात आली आहे. या ठिकाणी विद्यार्थ्यांना विविध जलसंधारण प्रकल्प, शेततळे, डीप सीसीटी, नदी खोलीकरण आणि रुंदीकरणाचा अभ्यास करता येणार आहे. नांदेड, लातूर, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यांतील विद्यार्थ्यांना जलसाक्षर करण्यास मदत होणार आहे. स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. उद्धव भोसले, पद्‌मश्री डॉ. अनुराधा पौडवाल, प्रकल्प समन्वयक दीपक मोरताळे आणि श्रीकांत चौहान यांच्या संकल्पनेतून लोक चळवळ उभी राहत आहे. राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्याकडूनही जल, मृद्संधारण प्रकल्पाची दखल घेण्यात आली आहे. लोकसहभागातून जल-मृद्‌संधारण... दुष्काळी गावांना पाणीपुरवठा 

भिल्लू नाईक तांड्याची जल श्रीमंती

कलंबरला शिवनेरी बंधारे 

नदी रुंदीकरण 

दापशेडमध्ये दोन तलाव 

दत्तमांजरी तलाव दुरुस्ती 

मातृतीर्थवर पाणी साठवण 

- दीपक मोरताळे   ९४२२१७४६४७