डॉ. रिता शेटियाEconomic Benefits of Recycling Waste: घनकचऱ्याचे पुनर्चक्रीकरण हा केवळ पर्यावरणाचा समतोल राखणारा मार्ग नाही, तर तो एक अत्यंत फायदेशीर आणि शाश्वत आर्थिक उद्योग बनला आहे. अर्थशास्त्राच्या भाषेत सांगायचे तर, कचरा हा आता ‘अनुत्पादक खर्च’ नसून ‘संसाधन’ मानला जातो. .परिपत्रक अर्थव्यवस्था मॉडेल : पारंपरिक अर्थव्यवस्थेत ‘वस्तू बनवा, वापरा आणि फेकून द्या’ हे ‘एक रेषीय मॉडेल’ वापरले जाते. त्यामुळे संसाधनांचा नाश होतो. याउलट, पुनर्चक्रीकरण हे परिपत्रक अर्थव्यवस्थेवर काम करते. जुन्या वस्तूंचा कच्चा माल म्हणून पुन्हा वापर केल्याने निसर्गातून नवीन कच्चा माल उपसण्याचा खर्च वाचतो. निरुपयोगी कचरा गोळा करण्यापासून ते त्यावर प्रक्रिया करून नवीन वस्तू बनविण्यापर्यंत एक संपूर्ण नवीन बाजारपेठ आणि मूल्य साखळी निर्माण होते..खर्च आणि नफ्याचे गणित : पुनर्चक्रीकरणामुळे कंपन्या आणि सरकार दोघांच्याही खर्चात मोठी बचत होते. नवीन धातू, प्लॅस्टिक किंवा कागद बनविण्यापेक्षा जुन्या वस्तू वितळवून किंवा प्रक्रिया करून नवीन वस्तू बनवणे ३० टक्के ते ७० टक्के स्वस्त पडते. उदा. रिसायकल केलेल्या अॅल्युमिनियमपासून नवीन वस्तू बनविताना, कच्च्या खनिजापासून अॅल्युमिनियम बनविण्यापेक्षा ९५ टक्के कमी ऊर्जा लागते. कागदाच्या पुनर्चक्रीकरणामुळे सुमारे ४० टक्के ऊर्जेची आणि मोठ्या प्रमाणावर पाण्याची बचत होते. कचरा डम्पिंग ग्राउंडवर (Landfill) टाकण्यासाठी आणि त्याची वाहतूक करण्यासाठी नगरपालिकांना मोठा खर्च करावा लागतो. कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि रिसायकलिंग केल्यास हा वाहतूक खर्च कमालीचा कमी होतो..Swachh Bharat Mission: घनकचरा व्यवस्थापनातून दिला ‘जन-आधार’.रोजगार निर्मिती : अर्थशास्त्रातील सर्वांत महत्त्वाचा घटक म्हणजे रोजगार. घनकचरा क्षेत्र हे श्रमप्रधान क्षेत्र आहे. कचरा वेचणारे, वाहतूक करणारे, प्रक्रियेच्या ठिकाणी काम करणारे मजूर, मेकॅनिकल इंजिनिअर्स, आणि व्यवस्थापक अशा सर्वांना या क्षेत्रात रोजगार मिळतो. एका अभ्यासानुसार, १०,००० टन कचरा लँडफिलमध्ये टाकल्यास फक्त ६ लोकांना रोजगार मिळतो. पण तितक्याच कचऱ्याचे पुनर्चक्रीकरण केल्यास ३६ पेक्षा जास्त लोकांना थेट रोजगार मिळतो..नवीन व्यावसायिक संधी आणि बाजारपेठ : ओल्या कचऱ्यापासून बनविलेले खत शेतीसाठी विकता येते. सुक्या कचऱ्यापासून किंवा प्लॅस्टिकपासून इंधन किंवा वीजनिर्मितीचे प्रकल्प व्यावसायिक रूप घेत आहेत. लोखंड, तांबे, ई-कचरा यांचे स्क्रॅप मार्केट हे अब्जावधी रुपयांचे उद्योग क्षेत्र बनले आहे..अप्रत्यक्ष खर्च कमी करणे : अर्थशास्त्रात अप्रत्यक्ष खर्च म्हणजे उत्पादनामुळे समाजाला किंवा पर्यावरणाला सोसावा लागणारा अप्रत्यक्ष खर्च (उदा. प्रदूषण, आजारपण). कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास रोगराई पसरते, ज्याचा भार देशाच्या आरोग्य बजेटवर पडतो. रिसायकलिंगमुळे प्रदूषण कमी होऊन खर्च वाचतो. रिसायकलिंग करणाऱ्या कंपन्या हवेतील कार्बन उत्सर्जन कमी करतात, ज्यामुळे त्यांना ‘कार्बन क्रेडिट्स’ मिळतात. हे क्रेडिट्स आंतरराष्ट्रीय बाजारात विकून कंपन्यांना अतिरिक्त महसूल मिळतो..Latur Garbage Dump Story: कचऱ्याचे डोंगर हटले, पाण्याचे प्रदूषणही टळले.मागणी आणि पुरवठ्याचे अर्थशास्त्र : कोणत्याही उद्योगाप्रमाणे पुनर्चक्रीकरण उद्योगही मागणी आणि पुरवठ्याच्या नियमांवर चालतो. जेव्हा आंतरराष्ट्रीय बाजारात खनिज तेलाच्या किमती वाढतात, तेव्हा नवीन प्लॅस्टिक बनवणे महाग होते. अशा वेळी रिसायकल केलेल्या प्लॅस्टिकची मागणी आणि किंमत बाजारात आपोआप वाढते. शहरीकरण वाढल्यामुळे शहरांमधून दररोज हजारो टन कचरा (पुरवठा) उपलब्ध असतो. हा कच्चा माल मिळवण्यासाठी कंपन्यांना खूप कमी किंमत मोजावी लागते, ज्यामुळे उत्पादन खर्चात (Input Cost) मोठी बचत होते..‘ई-कचरा’ - एक सुवर्णसंधी : आजच्या डिजिटल युगात ई-कचरा हे अर्थशास्त्रीयदृष्ट्या सर्वात मूल्यवान क्षेत्र बनले आहे. जमिनीतून सोने, तांबे किंवा चांदी खणून काढण्यापेक्षा निरुपयोगी मोबाईल, लॅपटॉप आणि संगणकांच्या सर्किट बोर्डमधून हे धातू वेगळे करणे आर्थिकदृष्ट्या १३ पट अधिक फायदेशीर ठरते. १ टन जुन्या मोबाइल फोनमधून जेवढे सोने मिळते, तेवढे सोने मिळविण्यासाठी सामान्यतः १ टन सोन्याच्या खनिजापेक्षा खूप कमी खर्च येतो..हरित जीडीपी आणि राष्ट्रीय उत्पन्न : पारंपरिक अर्थशास्त्रात उत्पादनामुळे होणाऱ्या पर्यावरणाच्या नुकसानीचा विचार केला जात नव्हता. पण आता ‘हरित अर्थशास्त्र’ विकसित होत आहे. ेव्हा एखादा देश कचऱ्याचे रिसायकलिंग करतो, तेव्हा देशाचा ‘हरित जीडीपी’ सुधारतो. याचा अर्थ देशाचा विकास होत असताना पर्यावरणाचा ऱ्हास कमी होत आहे. भारत दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर प्लॅस्टिक उत्पादनासाठी कच्चे तेल आणि कागद निर्मितीसाठी लाकडाचा लगदा आयात करतो. जर देशांतर्गत कचऱ्याचे योग्य रिसायकलिंग झाले, तर ही आयात कमी होऊन देशाचे अब्जावधी रुपयांचे परकीय चलन वाचू शकते..उत्पादकाची विस्तारित जबाबदारी : हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आर्थिक आणि कायदेशीर नियम आहे ज्याने बाजारपेठ बदलली आहे. उत्पादकाची विस्तारित जबाबदारी नियमांनुसार, जी कंपनी प्लॅस्टिक किंवा इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तू विकते (उदा. बिस्किटांचे वेष्टण किंवा मोबाइल), त्या कचऱ्याचा गोळा करण्याचा आणि रिसायकलिंग करण्याचा खर्च त्याच कंपनीला उचलावा लागतो. यामुळे कंपन्या आता स्वतः रिसायकलिंग स्टार्टअप्सना निधी देत आहेत. यामुळे ‘कचरा व्यवस्थापन’ हा एक स्वतंत्र आणि स्वयंपूर्ण व्यावसायिक उद्योग बनला आहे..सार्वजनिक - खाजगी भागीदारी : कचरा व्यवस्थापनात सरकार आणि खासगी कंपन्या एकत्र आल्याने मोठा आर्थिक फायदा होत आहे. महानगरपालिका खासगी कंपन्यांना जागा आणि कचरा पुरवते, तर खासगी कंपन्या तंत्रज्ञान आणि भांडवल आणतात. यातून खत, वीज आणि इंधनाची विक्री करून कंपन्या नफा कमवतात आणि सरकारचा कचरा साफ करण्याचा खर्च वाचतो. जरी हा उद्योग फायदेशीर असला, तरी काही आर्थिक अडचणी अजूनही आहेत.ओला आणि सुका कचरा एकत्र असल्यामुळे तो वेगळा करण्यासाठी खूप मोठा मानवी श्रम आणि आर्थिक खर्च होतो. जर कचरा स्रोतांपाशीच (घरातच) वेगळा केला, तर हा उद्योग ५० टक्के अधिक फायदेशीर ठरू शकतो..भारतातील कचरा बाजारपेठेचा मोठा भाग अजूनही संघटित (कचरा वेचणारे आणि भंगारवाले) आहे. हे घटक मुख्य प्रवाहातील अर्थव्यवस्थेशी जोडल्यास देशाच्या महसुलात मोठी भर पडेल.- डॉ. रिता शेटिया, ९२७१२१३५४१(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
