डॉ. सुषमा घाडीगावकर, डॉ. सोनाली जोंधळे

Animal Care: पाळीव पशुंमध्ये (गाय, म्हैस, शेळ्या, मेंढ्या इत्यादी) विविध कारणांनी विषबाधा होते. विषबाधा म्हणजे जनावरांच्या शरीरात एखादा विषारी घटक प्रवेश केल्यानंतर निर्माण होणारा आजार. जनावरांच्या शरीरक्रियेत बिघाड होऊन अचानक गंभीर लक्षणे दिसू शकतात. विषबाधेमुळे दूध व मांस उत्पादनातील घट, प्रजननातील अडचणी आणि अत्यंत प्रसंगी जनावरांचा मृत्यूदेखील होऊ शकतो.

चरण्यासाठी सोडलेल्या जनावरांनी काही वेळा आसपास उगवलेल्या विषारी तण-वनस्पतींचे सेवन केले तर विषबाधा होते. विशेषतः उन्हाळ्यात चाऱ्याची कमतरता असेल तेव्हा उपाशी जनावरे अनोळखी हिरव्या वनस्पती खातात. त्यामुळे विषारी घटक शरीरात जातात. काही पिकांच्या कोवळ्या अवस्थेतदेखील रासायनिकदृष्टीने विषारी द्रव्यांचे प्रमाण जास्त असते (उदा. ज्वारीचे कोवळे फुटवे). शेळ्या व मेंढ्या झुडपे व तण जास्त प्रमाणात खातात. त्यामुळे वनस्पतिजन्य विषबाधा दिसते.

सायनाइड विषबाधा

ज्वारी, बाजरी यांसारख्या धान्याच्या कोवळ्या फुटव्यांमध्ये धुरीन नावाचा सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड घटक असतो. हिरव्या अंकुरांचे अति सेवन केल्यास जनावरांच्या शरीरात हायड्रोसायनिक आम्ल मुक्त होऊन सायनाइडची विषबाधा होते.

लक्षणे

विषबाधेचे लक्षण अगदी १० ते १५ मिनिटांत सुरू होऊ शकते​. जनावर अचानक अस्वस्थ होते, श्वासोच्छ्‌वास वेगाने होतो, लाळ गळू लागते.

डोळे लालसर होत जातात. श्वासाला बदामासारखी दुर्गंधी येऊ शकते​. स्नायूंना आकडी येतात, अंगावर ताठरपणा येतो. प्राणघातक मात्रेत सायनाइड गेल्यास ३० ते ४५ मिनिटांत आकस्मिक मृत्यू होऊ शकतो​.

उपचार

सायनाइड विषबाधा झाल्यास त्वरीत उपचार करावेत. सोडियम नायट्रेट आणि सोडियम थायोसल्फेट यांचे आयव्ही इंजेक्शन हे सायनाइडसाठी विशिष्ट उपचार आहे​. सोडियम नायट्रेटमुळे रक्तातील हिमोग्लोबिनचे मिथेमोग्लोबिनमध्ये रूपांतर होते, जे सायनाइडशी बांधून निष्क्रिय करते; सोडिअम थायोसल्फेट त्या सायनाइडचा थायोसायनेटमध्ये रूपांतर करून उत्सर्जनास मदत करते.

प्रतिबंध

ज्वारी/बाजरी पिकांचे कापणीनंतर आलेले कोवळे अंकुर (फुटवे) किंवा ताणाच्या स्थितीतील हिरवी वाढ झालेले पीक जनावरांना चरण्यास देऊ नये​.

कुरणात चरण्यास सोडण्यापूर्वी जनावरांची भूक भरून काढावी, जेणेकरून ती अधाशीपणे विषारी वनस्पती खाणार नाहीत​.

चारा टंचाईच्या काळात परिसरातील काँग्रेस गवत, घाणेरी, कणेर, धोतरा, एरंड अशा ज्ञात विषारी वनस्पती वेळोवेळी काढून टाकाव्यात, त्यामुळे विषबाधेची शक्यता कमी होते​.

नायट्रेट-नायट्राइट विषबाधा

काही तण व चारा वनस्पतींमध्ये अतिरिक्त नायट्रेट साचते, विशेषतः रासायनिक खते जास्त वापरून जलद वाढवलेल्या चाऱ्यात किंवा दुष्काळी परिस्थितीत. उदा. ढोर काकडा नावाच्या तणात नायट्रेट/नायट्राइटची मात्रा उच्च असू शकते​. तसेच विहिरीच्या पाण्यातही काहीवेळा नायट्रेटचे प्रमाण अधिक आढळते. रुमेनमध्ये नायट्रेटचे रूपांतर विषारी नायट्राइटमध्ये होते आणि ते रक्तातील हिमोग्लोबिनला मिथेमोग्लोबिनमध्ये बदलते.

लक्षणे

नायट्राइट विषबाधेमुळे रक्तातील ऑक्सिजन वहन क्षमतेत घट होते. जनावरांना श्वास घेण्यासाठी जोर लावावा लागतो.

धाप लागते, दुर्बलता येते. सुरुवातीला थकवा व शरिरातील श्लेमावरण (म्युकस मेम्ब्रेन्स) मंद तपकिरी-कुळकट रंगाची दिसतात. विशेषतः डोळ्यांच्या आवरणात व तोंडाच्या आत चॉकलेटी तपकिरी रंग दिसून येतो, जो मिथेमोग्लोबिनमुळे उत्पन्न होतो​.

हृदयाची गती वाढते पण रक्तदाब घसरतो, त्यामुळे जनावर कोसळू शकते. पशुतज्ज्ञाच्या सल्ल्याने तातडीने उपचार करावेत.

प्रतिबंध

खतांचे प्रमाण संतुलित ठेवून चारा उत्पादन घ्यावे. शक्यतो अत्यधिक नायट्रेट असणारा चारा जनावरांना एकदम मोठ्या प्रमाणात देऊ नये. विहिरीच्या पाण्याची तपासणी करावी. नायट्रेट अधिक असल्यास पाणी बदलावे किंवा शुद्धीकरण करावे.

ऑक्झॅलिक आम्ल विषबाधा

काही हिरव्या पालापाचोळ्यात ऑक्झॅलेट क्षारांचे प्रमाण जास्त असते (उदा. पालक सदृश तण, चारा पिकांचे बुरशी लागलेले अवशेष). रब्बी हंगामात गहू-हरभरा पिकांत वाढणारे ढोरकाकडा नावाचे तण किंवा काळी बुरशी लागलेला कडबा जनावरांनी खाल्ल्यास ऑक्झॅलिक आम्ले शरीरात जातात​. अति प्रमाणात ऑक्झॅलेट्स शरीरात गेल्यास ते रक्तातील कॅल्शियमशी बांधून अघुलनशील क्षार बनवतात आणि तीव्र हायपोकॅल्सिमिया (कॅल्शियम-अभाव अवस्था) निर्माण होते​.

लक्षणे

रक्तातील कॅल्शियमची पातळी घसरल्याने स्नायूंमध्ये कमकुवतपणा व हिसका येऊ लागतो. जनावर अडखळत चालते.

रुमेन हालचाली मंदावल्याने पोटात गॅस साचून पोटफुगी (ब्लोट) दिसून येऊ शकते​. मूत्र निर्मिती कमी होते; लघवी थेंबाथेंबाने होते किंवा बंदही पडू शकते.

काही प्रकरणांत मलोत्सर्जनाला त्रास होतो. शरीरात द्रव साचल्याने गुदद्वाराभोवती व मागच्या दोन पायांदरम्यान सुज येऊ शकते​. किडनी बिघाडामुळे अशी सूज दिसते. वेळेत उपचार न झाल्यास प्राणघातक स्थिती येते.

उपचार

शक्य तितक्या लवकर कॅल्शियम बोरोग्लुकोनेटचे आयव्ही इंजेक्शन द्यावे, जेणेकरून रक्तातील कॅल्शियमची पातळी सुधारेल​. कॅल्शियमचा पूरक डोस दिल्याने बहुतांश जनावरे काही तासांत उभारी धरतात.

पोटातील विषारी पदार्थ बांधून घेण्यासाठी सक्रिय कोळसा (ऍक्टिवेटेड चारकोल) वापरला जातो आणि जुलाब देऊन उरलेले विषारी अन्न बाहेर काढले जाते. ऑक्झॅलेट्सचे विघटन उत्पादन काही प्रमाणात मूत्रावाटेही जातात, त्यामुळे शारीरिक द्रव (IV फ्लुइड) थेरेपीने किडनी कार्य चालू ठेवणे गरजेचे आहे.

प्रतिबंध

शेतातून उपटून फेकून दिलेला ढोरकाकडा किंवा इतर विषारी तण जनावरांच्या आहारात येणार नाही याची काळजी घ्यावी​.

बुरशी लागलेला आहार (कडबा, वाळलेला चारा) अजिबात खायला देऊ नये. चाऱ्यामध्ये बुरशी वाढणार नाही याची दक्षता घ्यावी.

कणेर विषबाधा

कणेर/काळी कणेर ही शोभेची वनस्पती आहे, जी अत्यंत विषारी कार्डियाक ग्लायकोसाइड (ओलिअँड्रिन इ.) निर्माण करते. फक्त ५ ते १० कणेरच्या पानांचे सेवन जरी मोठ्या जनावरासाठी जीवघातक ठरते.

लक्षणे

कणेर खाल्ल्यानंतर अल्पावधीत तीव्र वांती आणि पुरळयुक्त अतिसार होऊ शकतो​. त्यानंतर हृदयावर परिणाम दिसतो. हृदयाचे ठोके अनियमित होतात. कमजोरी येते, रक्तदाब खालावतो आणि अचानक हृदयक्रिया बंद पडून मृत्यू येऊ शकतो​.

तोंडातून फेस किंवा लाळ येते, कंप सुटतो, चालण्यात ताल राहत नाही, आकडी येऊ शकते.

उपचार

ओलिअँडरचे कोणतेही प्रतिविष नाही. पोटातले उरलेले अन्न बाहेर काढण्यासाठी त्वरीत गॅस्ट्रिक लैवेज हा उपचार केला जातो. हृदयविषयक अडचणी नियंत्रीत करण्यासाठी अॅट्रोपीन इंजेक्शन दिले जाऊ शकते (मंद गतीचे ठोके सुधरवण्यासाठी).

आवश्यक असल्यास अँटी-अरिथमिक औषधे आणि द्रव-चिकित्सा देऊन रक्तदाब सामान्य ठेवण्याचा प्रयत्न करतात.

प्रतिबंध

कणेर सारखी विषारी शोभेची झाडे गोठ्याच्या आसपास लावू नयेत. कणेरच्या फांद्या चुकूनही जनावरांच्या खाद्यात मिसळू नयेत.

घाणेरी विषबाधा

ही एक शोभेची झुडूपवर्गीय वनस्पती आहे. यास रंगीत फुले येतात. ही वनस्पती मोकळ्या जागी रुक्ष झुडपासारखी वाढते. लॅन्टानाच्या पानांमध्ये लॅन्टाडेन अँड बी नावाचे यकृत-विषारी (हेपाटोटॉक्‍सिक) रसायन असते. हे विषारी घटक रुमेन सूक्ष्मजीवांवरही परिणाम करून पचन बिघडवतात. बहुतांश विषारी वनस्पतींत विशेष उपचार उपलब्ध नसल्याने लक्षणोपचार महत्त्वाचा ठरतो

लक्षणे

सुरुवातीला भूक मंदावणे, सुस्तावणे, सतत हिरवट पातळ जुलाब होणे अशी लक्षणे दिसतात. पुढे यकृतावर परिणाम झाल्याने कावीळ (डोळे-पिवळे होणे) दिसू शकते.

त्वचेखाली बिलीरुबीन साचल्याने काही जनावरांमध्ये द्वितीयक प्रकाश-संवेदनशीलता हा विशेष परिणाम दिसतो, ज्यामध्ये पांढऱ्या किंवा नाजूक त्वचेच्या ठिकाणी सूर्यप्रकाशात लाल होणे, सूज आणि जखमा होणे असे दिसून येते. उदा. डोक्याचा पांढरा भाग किंवा पांढऱ्या डागांची त्वचा लाल होऊन सुजते.

उपचार

या विषबाधेस ठोस प्रतिविष नाही. जनावराला सूर्यप्रकाशापासून दूर सावलीत ठेवावे. यकृत कार्य सुधारण्यासाठी आयव्ही द्रव-चिकित्सा व कॅथार्टिक्स (पोट साफ करणारी औषधे) देतात.

कोळसा मिश्रित बॉलस देऊन पोटातील अवशिष्ट विष शोषून घेण्याचा प्रयत्न करतात. त्वचेवरील जखमांवर डागास मलम लावावे. गंभीर यकृत बिघाड झाल्यास मात्र उपचार दुर्बल ठरतो.

प्रतिबंध

चराऊ कुरणात घाणेरीची वाढ आढळल्यास ती उखडून नष्ट करावी. विशेषतः पावसाळ्यात या झुडपाची वाढ जास्त होते​; उन्हाळ्यात उपाशी जनावरे विषारी गवत खाऊ शकतात. त्यामुळे मोकाट चराई टाळून नियंत्रित चराई करावी.

धोतरा विषबाधा

धोतरा ही रानटी वनस्पती आहे. यातील घटक शरीरातील कोलिनर्जिक न्यूरॉन्सवर प्रभाव करून अतिसंचलन निर्माण करतात.

लक्षणे

धोतरा खाल्ल्याने जनावराचे डोळे मोठे दिसतात. दृष्टी धूसर होते. हृदयाची धडधड वाढते, श्वासोच्छ्‌वास वेगाने चालतो.

जनावर बेचैन होऊन गरागरा फिरण्याचा प्रयत्न करते किंवा काही वेळा बेजबाबदार (वेडसर) वागते. पचनसंस्थेची हालचाल मंदावल्याने मलावरोध होऊ शकतो.

उपचार

गरजेप्रमाणे शांत करणारे इंजेक्शन (बेंझोडायझेपिन वर्ग) दिले जाऊ शकते. पोटातील धोतऱ्याचे बी बाहेर काढण्यासाठी कोळसा देतात.

प्रतिबंध

गवतासोबत धोतऱ्याची झाडे चारा म्हणून येऊ नयेत याची काळजी घ्यावी. गोठ्याजवळ धोतऱ्यासारखी तणे वाढू देऊ नयेत. शेळ्या-मेंढ्या धोतरा खाण्याचा धोका जास्त असतो, कारण हे तण कुरणात मोठ्या प्रमाणात असते.

- डॉ.सुषमा घाडीगावकर, ९४२२००१९८२ (मुंबई पशूवैद्यकीय महाविद्यालय,परळ,मुंबई)