शेखर गायकवाडAgriculture Technology: आगामी काळात अन्नधान्य साठवण पूर्णपणे बदलणार आहे. स्टील सायलो ही आधुनिक साठवण पद्धत मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात आहे. यात तापमान व आर्द्रता नियंत्रित ठेवली जाते, ज्यामुळे धान्य सुरक्षित राहते. .येत्या काही दशकांत शेती क्षेत्रात मोठे परिवर्तन होणार आहे. विशेषतः प्रिसिजन शेती, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इंटरनेट ऑफ थिंग्स, सेन्सर तंत्रज्ञान आणि आधुनिक साठवण पद्धती यामुळे शेती अधिक वैज्ञानिक, अचूक आणि टिकाऊ बनणार आहे. या बदलाचा सर्वाधिक प्रभाव अन्नधान्य आणि स्थानिक तृणधान्ये (मिलेट्स - ज्वारी, बाजरी, नाचणी इ.) यांच्या संरक्षण व संवर्धनावर होणार आहे..Grain Storage: धान्य साठवणूक गोदामासाठी १३६ ग्रामपंचायतींचे प्रस्ताव.प्रिसिजन शेती म्हणजे डेटा आणि तंत्रज्ञानावर आधारित शेती व्यवस्थापन. यात माती, पाणी, हवामान आणि पिकांची माहिती संकलित करून अचूक निर्णय घेतले जातात. यामुळे उत्पादन वाढते, संसाधनांचा अपव्यय कमी होतो आणि पर्यावरणीय संतुलन राखले जाते. मिलेट्ससारख्या पिकांसाठी प्रिसिजन शेती अत्यंत उपयुक्त आहे, कारण ही पिके कमी पाण्यात आणि कठीण परिस्थितीत वाढतात..सेन्सर आणि उपग्रह तंत्रज्ञानाच्या मदतीने पाण्याचे अचूक व्यवस्थापन, खतांचा योग्य वापर आणि रोगनियंत्रण शक्य होते. आजही भारतात मोठ्या प्रमाणावर अन्नधान्य साठवणुकीत नुकसान होते. पारंपरिक पद्धतींमध्ये ओलावा, कीड, उंदीर आणि हवामानामुळे धान्य खराब होते. सुमारे १०-१२ टक्के अन्नधान्य साठवण प्रक्रियेत नष्ट होते. मिलेट्समध्येही अशाच समस्या आहेत. उच्च आर्द्रता, कीड आणि अयोग्य साठवण यामुळे गुणवत्ता कमी होते आणि शेल्फ लाइफ घटते..आगामी काळात अन्नधान्य साठवण पूर्णपणे बदलणार आहे. स्टील सायलो ही आधुनिक साठवण पद्धत मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात आहे. यात तापमान व आर्द्रता नियंत्रित ठेवली जाते, ज्यामुळे धान्य सुरक्षित राहते. हवाबंद साठवण, नियंत्रित वातावरण, स्वयंचलित हाताळणी प्रणाली ही या तंत्रज्ञानाची वैशिष्ट्ये आहेत. या तंत्रज्ञानामुळे कीड नियंत्रण, ओलावा नियंत्रण आणि धान्याची गुणवत्ता टिकवणे सोपे होते..भविष्यात आयवोटी आधारित स्मार्ट गोदामे विकसित होतील. या गोदामांमध्ये सेन्सरद्वारे तापमान, आर्द्रता आणि गॅस पातळी सतत मोजली जाईल. मिलेट्ससाठी विशेष सेन्सर प्रणाली विकसित केली जात आहे जी कीडीचे आक्रमण आधीच ओळखते आणि नुकसान टाळते. तसेच एआय आधारित प्रणाली धान्याची गुणवत्ता तपासून खराब होण्याची शक्यता सांगू शकते. भविष्यात ‘ड्राय चेन’ संकल्पना महत्त्वाची ठरेल. म्हणजे कापणीपासून साठवणुकीपर्यंत धान्य कोरडे ठेवणे. .Grain Storage : धन्यातील कीड रोखण्यासाठी प्रभावी पाच पदार्थ .यामुळे बुरशी आणि कीड यांचा धोका कमी होईल. अन्नधान्याचे नुकसान कमी होईल आणि अन्नसुरक्षा वाढेल. तृणधान्य आणि त्यांच्या मुल्यवर्धनातून निर्माण झालेली अनेक नैसर्गिक उत्पादने ही येत्या काळामध्ये अतिशय प्रसिद्ध पावतील. लोकांमधील आरोग्याचे महत्त्व व दवाखान्यात होणारा प्रचंड खर्च विचारात घेऊन लोकच आपल्या आहार पद्धतीमध्ये सकारात्मक बदल घडवतील. अशी उत्पादने ही पोषणमूल्यांनी समृद्ध, कमी पाण्यात वाढणारे आणि हवामान बदलाला प्रतिरोधक असतील..स्मार्ट साठवणआधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मिलेट्सची प्रक्रिया सुधारेल, मूल्यवर्धित उत्पादने तयार होतील, शेल्फ लाइफ वाढेल, बाजारपेठ वाढेल व यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्नही वाढेल. भविष्यात ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानामुळे अन्नधान्याचा ‘फार्म टू फोर्क’ मागोवा घेता येईल. यामुळे अन्नाची गुणवत्ता सुनिश्चित होईल, ग्राहकांचा विश्वास वाढेल, साठवण व वितरण अधिक पारदर्शक होईल, .प्रिसिजन शेती आणि आधुनिक साठवण तंत्रज्ञानामुळे अन्नधान्याचा अपव्यय कमी होईल, कार्बन उत्सर्जन कमी होईल, जलसंधारण होईल व ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत होईल. मिलेट्सच्या संवर्धनामुळे पोषण सुरक्षादेखील वाढेल. तंत्रज्ञानाचा प्रसार करताना काही अडचणी नक्की आहेत. विशेषत: तंत्रज्ञानाचा खर्च, लहान शेतकऱ्यांना परवडत नाही, तांत्रिक ज्ञानाचा अभाव असतो व पायाभूत सुविधांची कमतरता असते. .यासाठी येत्या काळात कृषी विभागाला सरकारी अनुदाने देणे, प्रशिक्षण कार्यक्रम आखणे, सहकारी संस्थांचा सहभाग वाढविणे आणि डिजिटल साक्षरता निर्माण करणे आवश्यक राहील. गावपातळीवर सुद्धा सहकारी संस्थांच्या आर्थिक क्षमतेमुळे धान्य साठवणुकीचे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान पोहोचविणे शक्य होणार आहे. येत्या दशकांत शेती क्षेत्रात तंत्रज्ञानामुळे क्रांतिकारी बदल होणार आहेत. प्रिसिजन शेती, स्मार्ट साठवण आणि आधुनिक प्रक्रिया तंत्रज्ञान यामुळे अन्नधान्य आणि मिलेट्सचे संरक्षण अधिक प्रभावी होईल. .अन्नधान्याचे नुकसान कमी करून, मिलेट्सचे संवर्धन करून आणि शाश्वत शेती पद्धती अवलंबून भारत अन्नसुरक्षित आणि पोषणसमृद्ध देश बनू शकतो. शेवटी, ‘उत्पादन वाढवणे’ इतकेच महत्त्वाचे नसून, ‘उत्पादनाचे संरक्षण’ हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे आणि याच दिशेने आधुनिक तंत्रज्ञान आपल्याला पुढे नेत आहे.shekharsatbara@gmail.com.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
