डॉ. विक्रम कड, डॉ. गणेश शेळके, डॉ. सुदामा काकडे फळे आणि भाजीपाला वाहतुकीमध्ये इथिलीन व्यवस्थापन हा एक अत्यंत महत्त्वाचा, पण अनेकदा दुर्लक्षित केलेला, जैविक घटक आहे. इथिलीन वायू हा फळे आणि भाजीपाला लवकर पिकविण्यासाठी आणि खराब करण्यासाठी जबाबदार असतो. त्याचे वाहतुकीमध्ये व्यवस्थापन अत्यंत काळजीपूर्वक करावे लागते. .फळांच्या पक्वतेच्या दरम्यान तयार होणारे इथिलीन हे एक नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक (ripening hormone) आहे. त्यामुळे फळांची पक्वतेची प्रक्रिया होत असते. काही फळे उच्च इथिलीन उत्पादक असतात. (उदा. केळी, आंबा, पपई, अवोकाडो इ.) तर काही भाज्या या इथिलीनसाठी संवेदनशील असतात. (उदा. पालेभाज्या, काकडी, फुलकोबी) उच्च इथिलीन उत्पादन फळे इथिलीन-संवेदनशील भाज्यांसोबत ठेवली गेली तर त्या लवकर खराब होतात. त्यामुळे वाहतुकीत अशी उत्पादने एकत्र ठेवली जाणार नाहीत, याकडे लक्ष दिले पाहिजे. त्याच प्रमाणे इथिलीन शोषक घटकांचा वापर करणे आवश्यक असते. उदा. पोटॅशिअम परमॅग्नेट सॅशेचा वापर. यामुळे अनावश्यक पिकणे आणि खराब होणे टाळता येते..Cashew Pest Management: दर्जेदार काजू उत्पादनासाठी कीड-रोगांवर नियंत्रण गरजेचे.इथिलीन वायूची ओळख आणि कार्यइथिलीन हा एक नैसर्गिकरीत्या तयार होणारा संप्रेरक वायू आहे.कार्येपक्वता प्रक्रिया : इथिलीन फळे आणि भाजीपाल्यामध्ये नैसर्गिक पक्वता प्रक्रिया सुरू करतो. ती गतिमान करतो.जीर्ण होणे : या वायूमुळे पाने, फुले आणि काही भाज्या लवकर कोमेजतात किंवा जीर्ण होतात.रंग बदलणे : यामुळे उत्पादनाचा रंग बदलतो (उदा. हिरवी केळी पिवळी होणे).मऊ होणे : इथिलीनमुळे उत्पादनाचा पोत मऊ होतो..इथिलीन प्रमाणानुसार उत्पादन प्रकारइथिलीन उत्पादक : स्वतः मोठ्या प्रमाणात इथिलीन तयार करणारी उत्पादने. (उदा. केळी, आंबा, टोमॅटो, सफरचंद, पपई).इथिलीन संवेदनशील : कमी प्रमाणात असलेल्या इथिलीनलाही त्वरित प्रतिसाद देणारी उत्पादने. (उदा. पालेभाज्या, फुलकोबी, ब्रोकोली, काकडी, गाजर)..Nursery Management Training: रोपवाटिका व्यवस्थापन कौशल्यावर प्रशिक्षण.वाहतुकीमध्ये इथिलीन व्यवस्थापनाची गरजउत्पादनातून बाहेर पडणारा इथिलीन वायू हा नाशिवंत मालाच्या वाहतुकीसाठी एक मोठा धोका आहे. विशेषतः जेव्हा इथिलीन उत्पादक आणि इथिलीन संवेदनशील उत्पादने एकत्र वाहतूक केली जातात. त्या वेळी त्याचा अधिक परिणाम होतो.परस्पर परिपक्वन (क्रॉस-पक्वता) : वाहतूक कंटेनर किंवा शीतगृहात, इथिलीन उत्पादक फळांनी (उदा. सफरचंद) बाहेर टाकलेला वायू, इथिलीन संवेदनशील भाज्यांना (उदा. काकडी) लवकर पक्व किंवा खराब करू शकतो.आयुष्यमान कमी होणे : वाहतुकीदरम्यान इथिलीनचे प्रमाण वाढल्यास, संपूर्ण मालाचे आयुष्यमान (विक्रीसाठी उपलब्ध कालावधी) कमी होते.आर्थिक नुकसान : वेळेपूर्वी पक्व झाल्यामुळे आणि खराब झाल्यामुळे मालाची गुणवत्ता घसरते. शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते..इथिलीन व्यवस्थापनाचे प्रमुख उपायइथिलीन वायूच्या नकारात्मक प्रभावावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी प्रामुख्याने इथिलीन वायू काढून टाकणे किंवा इथिलीनचा परिणाम थांबवणे या दोन प्रमुख पद्धती वापरल्या जातात.इथिलीन शोषक/काढून टाकणेइथिलीन स्कॅव्हेंजर्सपोटॅशिअम परमॅॅग्नेट : हे सर्वांत सामान्यपणे वापरले जाणारे रसायन आहे. हे लहान सॅशेमध्ये किंवा फिल्टरमध्ये वापरले जाते. पोटॅशिअम परमॅॅग्नेट हे इथिलीन वायूचे ऑक्सिडेशन करते. त्याचे रूपांतर कार्बन डायऑक्साइड आणि पाणी या मध्ये केले जाते. परिणामी इथिलीन वायू निष्क्रिय होतो.कार्बन फिल्टर : सक्रिय कार्बन फिल्टरचा वापर करून इथिलीन शोषला जातो.उच्च वायुवीजन : वाहनातील हवा वारंवार बदलल्याने तयार होणारा इथिलीन वायू कंटेनरमधून बाहेर काढला जातो. अर्थात, यामुळे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी ऊर्जेवरील खर्चात वाढ होऊ शकते..Water Management: धरण आंधळे अन् पाट पांगळे.इथिलीनचा परिणाम थांबवणेमिथाइलसायक्लोप्रोपेन (1-Methylcyclopropene)1-MCP हा वायू इथिलीन वायूचा सर्वात प्रभावी अवरोधक आहे. तो फळे आणि भाजीपाल्याच्या पेशींमध्ये असलेल्या इथिलीन रिसेप्टर्सशी बांधला जातो. यामुळे नैसर्गिक इथिलीन वायू रिसेप्टर्सपर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि पक्वता प्रक्रिया थांबते. मात्र त्याचा वापर हा प्रामुख्याने पक्वता प्रक्रिया सुरू होण्यापूर्वी (काढणीपूर्व किंवा काढणीनंतर लगेच) करणे आवश्यक असते. अनेक निर्यातआधारित उत्पादनांसाठी याचा वापर केला जातो..फायदेइथिलीन संवेदनशील उत्पादने (उदा. पालेभाज्या) पिवळी पडणे किंवा कोमेजणे थांबते.इथिलीन उत्पादक आणि संवेदनशील उत्पादने एकाच वाहतूक कंटेनरमध्ये पाठवणे सुरक्षित होते.बाजारपेठेमध्ये ग्राहकांपर्यंत इच्छित पक्वता अवस्थेत उत्पादने पोहोचवता येतात..Livestock Management: पशुपालनात चारा स्वयंपूर्णतेसह आरोग्य व्यवस्थापनावर भर.वाहतुकीसाठी पॅकिंगचे तंत्रवाहतुकीमधील उत्पादनाचे पॅकिंग हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. त्यामुळे उत्पादनाचे भौतिकदृष्ट्या संरक्षण होते. उत्पादनाभोवतीच्या सूक्ष्म वातावरणाचे नियंत्रण करणे शक्य होते. परिणामी वाहतुकीदरम्यान होणारे नुकसान पॅकिंगमुळे कमी होते.उत्पादनाच्या पॅकिंगदरम्यान प्रामुख्याने पुढील बाबींवर विशेष लक्ष दिले जाते.धक्के कमी करणारी रचनावायुप्रवाहास योग्य जागाभाराचे समान वितरणउत्पादनाचे नैसर्गिक संरक्षण राखणेबुरशी प्रतिरोधक साहित्याचा वापरपॅकिंगसाठी कर्टन्स, ज्यूट बॅग, क्रेट्स, एचडीपीई बॉक्स, कार्डबोर्ड बॉक्स, फोम लाइनर्स, कुशन मटेरिअल्स, विभाजन पटल यांचा विचारपूर्वक वापर केला जातो. उत्पादनाचा एकमेकांवर येणारा भार पॅकिंगमुळे टाळला जातो. उत्पादने दाबली जाऊन चिरडणे, मऊ पडणे, किंवा रंग बदलणे टळते..वैज्ञानिक पॅकिंगची उद्दिष्टेपारंपरिक पॅकिंग (उदा. पोते, जुन्या लाकडी पेट्या) केवळ वाहतुकीसाठी वापरले जात असत. मात्र वाहतुकीसोबतच आधुनिक पॅकिंग आणखीही काही उद्देश डोळ्यासमोर ठेवते.वाहतुकीदरम्यान होणारे धक्के, कंपने आणि दाब यांपासून मालाचे संरक्षण करणे.पॅकेजिंगच्या आत तापमान, आर्द्रता आणि वायूंचे प्रमाण नियंत्रित ठेवणे.मालाला धूळ, माती आणि सूक्ष्मजीवांपासून दूर ठेवणे.पॅकेजिंगमुळे लोड करणे, उतरवणे आणि शीतगृहात व्यवस्थित रचून ठेवणे सोपे होते.उत्पादनाची माहिती (उदा. प्रतवारी, वजन, काढणीची तारीख इ.) प्रदर्शित करणे..Water Management: पिकांची पाण्याची गरज निर्धारण करण्याच्या पद्धती.पॅकेजिंग सामग्रीची निवडवैज्ञानिक पॅकिंगमध्ये साहित्याची निवड उत्पादनाचे पॅकिंगचे वैज्ञानिक तंत्रवायू नियंत्रण पॅकेजिंग ः प्लॅस्टिक फिल्म किंवा पॅकेजिंग मटेरिअलची निवड करताना ती विशिष्ट वायूला (उदा. ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइड) हळूहळू आत-बाहेर जाऊ देते. यामुळे पॅकेजच्या आत ऑक्सिजन कमी होऊन कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढते. यामुळे उत्पादनाचा श्वासोच्छ्वास दर कमी होतो. ते अधिक काळ ताजे राहते.हादरे (शॉक) शोषक सामग्री ः वाहतुकीदरम्यान धक्के आणि कंपनामुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी क्रेट्सच्या आत धक्के शोषून घेणाऱ्या साहित्याचा (cushioning material) वापर केला जातो. उदा. फोमचे नेट (उदा. सफरचंदासाठी), मोल्ड केलेला कागद किंवा विशिष्ट रबर पॅड.वायुविजन व्यवस्थापन ः पॅकेजिंगमध्ये वायुवीजनासाठी छिद्रे ठेवलेली असतात..हवा खेळती ठेवण्याचे उद्देशपूर्वशीतकरण : पूर्वशीतकरण दरम्यान थंड हवा मालापर्यंत पोहोचविण्यासाठी.गरम हवा व वायू बाहेर काढणे : उत्पादनातून बाहेर पडणारी उष्णता, कार्बन डायऑक्साइड बाहेर काढण्यासाठी.स्टॅकिंगची व्यवस्था: हे वायुविजन छिद्रे एकमेकांवर रचलेल्या क्रेट्समध्ये अडथळा न आणता, हवा खेळती ठेवतील अशा पद्धतीने डिझाइन केलेले असतात..पॅकेजिंगमधील अन्य नियंत्रण गुणधर्मतापमान : पॅकिंग बॉक्समधील हवा खेळती राखल्यास तापमान नियंत्रणास मदत होते.इथिलीन व्यवस्थापन : इथिलीन शोषक सॅशे पॅकेजिंगमध्ये ठेवता येतात.आर्द्रता : विशिष्ट पॅकेजिंग लाइनर वापरून पॅकेजच्या आत आवश्यक ती आर्द्रता पातळी कायम राखता येते..फायदेउत्पादनाचे उत्कृष्ट संरक्षणसूक्ष्म-वातावरण नियंत्रण आणि आयुष्यमान वाढवणेवैज्ञानिक पॅकिंगमुळे लॉजिस्टिक्स खर्च कमी होतो आणि नफा वाढतो.वैज्ञानिक पॅकिंग उत्पादनाची गुणवत्ता आणि ब्रँडिंग सुधारते.आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांमध्ये वाहतुकीसाठी विशिष्ट पॅकेजिंग मानकांचे पालन करणे आवश्यक असते.आधुनिक पॅकेजिंगवर QR कोड, बारकोड आणि लेबलिंगसाठी पुरेशी जागा ठेवलेली असते. त्यामुळे ग्राहकांना त्या उत्पादनाच्या प्रवासाचा अगदी शेत व त्याच्या व्यवस्थापन काळापर्यंत मागोवा घेणे शक्य होते.- डॉ. विक्रम कड ०७५८८०२४६९७कृषी प्रक्रिया अभियांत्रिकी विभाग, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
