डॉ. किरण गायकवाडClimate Change Impact on Agriculture: वर्ष २०११. जग झपाट्याने पुढे जात होते - नवीन तंत्रज्ञान, वेगवान अर्थव्यवस्था आणि वाढती शहरे. पण या सगळ्या प्रगतीच्या मागे एक शांत, हळूहळू वाढणारा बदल सुरू होता, हवामानाचा! तो अचानक दिसत नव्हता, पण त्याची चिन्हे सर्वत्र उमटू लागली होती.आज १५ वर्षांनंतर (२०२६ मध्ये) मागे वळून पाहताना, हे परिवर्तन केवळ आकड्यांचे नाही, तर पृथ्वीच्या बदलत्या स्वभावाचे, मानवी जीवनावर होणाऱ्या परिणामांचे आणि भविष्यासमोरील प्रश्नांचे आहे. गेल्या १५ वर्षांच्या काळात हवामान बदल ही एक ‘भविष्यातील समस्या’ मानली जात होती. पण आज ती वर्तमानातील कठोर वास्तव बनली आहे..गेल्या १५ वर्षांत पृथ्वीचे सरासरी तापमान सुमारे ०.५१७ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे. हा आकडा लहान वाटू शकतो, पण त्याचा परिणाम प्रचंड आहे. जागतिक स्तरावर पाहता, औद्योगिक क्रांतीपासून (१८५०-१९००) तापमान सुमारे १.१ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे.२०२५ हे वर्ष अत्यंत उष्ण ठरले, ते पूर्व-औद्योगिक काळाच्या सरासरीच्या तुलनेत सुमारे १.४४ अंश सेल्सिअसने उष्ण होते. गेल्या ११ वर्षांपैकी सर्वांत उष्ण वर्षे याच काळातील आहेत आणि ही वाढ १९७५ नंतर तीन पट वेगाने होत आहे. वैज्ञानिक सांगतात की ही वाढ जितकी जास्त, तितके परिणाम अधिक गंभीर!.Climate Change: कुणालाच नाही उद्याची चिंता.पीक उत्पादन घटएका ग्रामीण शेतकऱ्याच्या आयुष्यात हा बदल कसा दिसतो? त्याच्या शेतातील माती कोरडी पडते, पावसाचा काळ बदलतो, आणि पिकांचे उत्पादन घटते. गहू, तांदूळ, मका आणि सोयाबीन यांसारखी पिके विशिष्ट तापमान मर्यादेतच चांगली वाढतात, त्यामुळे तापमानात केवळ १ अंश सेल्सिअस वाढ झाली तरी त्यांच्या उत्पादनात लक्षणीय घट दिसून येते.उदाहरणार्थ, गव्हाचे उत्पादन सुमारे ६ टक्क्यांनी कमी होते, तर मक्याचे उत्पादन जवळपास ७ टक्क्यांपर्यंत घटते; तांदळामध्ये विशेषतः रात्रीचे तापमान वाढल्यास दाणे तयार होण्याची प्रक्रिया बिघडते आणि उत्पादन ३ ते ४ टक्क्यांनी घटते. .दीर्घकालीन अभ्यासानुसार, २.५ ते ४.९ अंश सेल्सिअस तापमानवाढ झाल्यास भारतात गव्हाचे उत्पादन ४१-५२ टक्क्यांनी आणि तांदळाचे ३२-४० टक्क्यांनी कमी होऊ शकते. वाढत्या उष्णतेमुळे पिकांचा वाढीचा कालावधी कमी होतो, ज्यामुळे दाणे पूर्णपणे भरत नाहीत आणि त्यांची गुणवत्तादेखील कमी होते.याशिवाय, कार्बन डायऑक्साइडच्या वाढीमुळे पिकांतील प्रोटीन, लोह आणि जस्त यांसारख्या पोषक तत्त्वांची मात्रा देखील कमी होत आहे, ज्यामुळे प्रामुख्याने छोट्या शेतकऱ्यांची अन्न सुरक्षा धोक्यात येते..समुद्र उष्णतेचे भांडारया तापमानवाढीचा सर्वात मोठा परिणाम महासागरांवर झाला आहे. पृथ्वीवरील अतिरिक्त उष्णतेपैकी सुमारे ९० टक्के उष्णता समुद्रांनी शोषून घेतली आहे. त्यामुळे समुद्र केवळ पाण्याचे साठे राहिलेले नाहीत, तर ते उष्णतेचे विशाल भांडार बनले आहेत. या प्रक्रियेमुळे समुद्री जीवनावर मोठा परिणाम होत आहे.कोरल रीफ नष्ट होत आहेत, मासे स्थलांतर करत आहेत आणि समुद्रातील ऑक्सिजन कमी होत आहे. या उष्णतेने हिमनद्यांनाही बदलायला भाग पाडले आहे. पर्वतरांगांमध्ये हजारो वर्षांपासून साठलेला बर्फ आता जलद गतीने वितळत आहे.इतका बर्फ वितळला आहे, की त्याचा एक पिरॅमिड बनवला तर तो २७ किलोमीटर उंच असेल, माउंट एव्हरेस्टच्या तिप्पट. ही केवळ एक तुलना नाही, तर पाण्याच्या स्रोतांमध्ये होणाऱ्या बदलाचे संकेत आहेत. .Climate Change: हवामान बदलाचे वाढते संकट आणि उपायांची गरज.हिमालयातील नद्या - ज्या भारत, चीन आणि इतर देशांतील कोट्यवधी लोकांचे जीवन चालवतात त्या आता अनिश्चित होत आहेत. समुद्रपातळी वाढ हा या कथेचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे. गेल्या १५ वर्षांत समुद्रपातळी सुमारे ५२.७ मिमी ने वाढली आहे (१९९३ पासून एकूण १०१ मिमी ने वाढ). हा आकडा लहान वाटतो, पण त्याचे परिणाम मोठे आहेत.किनाऱ्याजवळील भागांमध्ये पूर अधिक वाढले आहेत. मुंबईसारख्या शहरांमध्ये दरवर्षी पावसाळ्यात पाणी साचण्याची समस्या अधिक गंभीर होत आहे. लहान बेटांवरील देशांसाठी तर ही एक अस्तित्वाची लढाई बनली आहे. त्यांची जमीन हळूहळू समुद्रात विलीन होत आहे. समुद्रातील जीवनही या बदलांपासून दूर राहिलेले नाही.वैज्ञानिकांच्या निरीक्षणानुसार, समुद्री जीव सुमारे ८८ किलोमीटरने ध्रुवांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. एका मच्छीमारांसाठी याचा अर्थ असा आहे की त्याला आता पूर्वीपेक्षा अधिक दूर जावे लागते, आणि तरीही मासे मिळतील याची खात्री नसते..जमिनीवरही परिस्थिती तितकीच गंभीर आहे. जंगलांमध्ये लागणाऱ्या आगींनी गेल्या १५ वर्षांत ६० दशलक्ष चौ. किमी क्षेत्र जाळले आहे, जे अमेझॉन जंगलाच्या ११ पट आहे. या आगींनी केवळ झाडेच नाही तर संपूर्ण परिसंस्था नष्ट केल्या आहेत. वन्यजीवांचे अधिवास संपले आहेत, आणि वातावरणात मोठ्या प्रमाणात कार्बन सोडला गेला आहे.याचवेळी, जगभरातील वनक्षेत्रात ५ लाख ६८ हजार ७०८ चौ. किमी ने घट झाली आहे. झाडे कमी झाली की कार्बन शोषण्याची क्षमता कमी होते आणि त्यामुळे हवामान बदलाचा वेग वाढतो हे एक धोकादायक चक्र आहे. डोंगराळ भागातही बदल दिसून येत आहेत. झाडांची वाढ होणारी मर्यादा ६ मीटरने वर सरकली आहे. हा बदल जैवविविधतेवर मोठा परिणाम करतो. काही प्रजातींना नवीन ठिकाणी जुळवून घेणे शक्य होत नाही, आणि त्यांचे अस्तित्व धोक्यात येते..या सगळ्या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर, एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो - कार्बन बजेट. २०११ मध्ये वैज्ञानिकांनी सांगितले होते की पृथ्वीचे तापमान १.५ अंश सेल्सिअसच्या आत ठेवण्यासाठी मर्यादित प्रमाणातच कार्बन उत्सर्जन करता येईल. पण आज त्या बजेटपैकी ७६ टक्के आधीच वापरले गेले आहे. २०२५ च्या सुरुवातीला १.५ अंश सेल्सिअससाठी उरलेला कार्बन बजेट सुमारे १३० अब्ज टन कार्बन डाय ऑक्साईड इतका होता, जो सध्याच्या उत्सर्जन वेगाने (वर्षाला सुमारे ४० अब्ज टन) फक्त ३-४ वर्षांत संपुष्टात येऊ शकतो. याचा अर्थ असा की आपण एका निर्णायक टप्प्यावर आहोत. जर उत्सर्जन कमी केले नाही, तर पुढील काही वर्षांत परिस्थिती आणखी गंभीर होईल.९९५३२५८२३४(लेखक भारतीय कृषी संशोधन संस्थेत वरिष्ठ शास्त्रज्ञ आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
