डॉ. समाधान सुरवसे, डॉ.अभिनंदन पाटील, डॉ. अशोक कडलग एक हेक्टर उसापासून साधारणपणे ८ ते १० टन पाचट मिळते. त्यापासून उत्तम प्रतीचे हेक्टरी ४ ते ५ टन सेंद्रिय खत तयार होऊ शकते. हे खत जमीन सुपीकता, पाणी धारणक्षमता आणि सूक्ष्मजीव क्रियाशीलता वाढविण्यासाठी उपयुक्त ठरते. बहुतांश शेतकरी ऊस तोडणीनंतर पाचट शेतातच पेटवून देतात. या चुकीच्या पद्धतीमुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचा झपाट्याने नाश होतो, उपयुक्त सूक्ष्मजीवाणूंची संख्या कमी होते आणि मातीतील अन्नद्रव्यांचे नुकसान होते. .मातीचे भौतिक, रासायनिक आणि जैविक गुणधर्म बिघडून पीकउत्पादन घटते. एक टन पाचट जाळल्यावर वातावरणामध्ये अंदाजे १४०० ते १६०० किलोग्रॅम कार्बन डायऑक्साइड, ६० ते ९० किलोग्रॅम कार्बन मोनॉक्साईड उत्सर्जित होते. ८ ते १२ किलोग्रॅम धूळीकण तयार होतात, जे मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत घातक मानले जातात. तसेच २ ते ५ किलोग्रॅम मिथेन आणि ०.१ ते ०.२५ किलोग्रॅम नायट्रस ऑक्साइड यासारखे उच्च जागतिक तापमानवाढ क्षमता असलेले वायू देखील उत्सर्जित होतात. हे दोन्ही वायू कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा अनेक पटीने अधिक तापमान वाढवणारे आहेत..Sugarcane Trash Management : उसाचे पाचट वेळेवर काढा ; एवढे फायदे होतात.पाचट व्यवस्थापनपाचटामध्ये काही न कुजणारे किंवा हळूहळू कुजणारे घटक आढळतात, ज्यामुळे त्याचे विघटन मंद गतीने होते. पाचटात लिग्निन हे १५ ते २५ टक्के असून ते सर्वात कठीण आणि विघटन प्रतिरोधक असते. सिलिका (४ ते ८ टक्के) हे पूर्णतः न कुजणारे अजैविक संयुग आहे. तसेच सेल्युलोज हे ३० ते ८० टक्के असून ते लिग्निनशी जोडलेले असते. त्यामुळे याचा विघटनास अत्यंत प्रतिरोधक असतो. पाचटावरील मेणाचा थर, सेल्युलोज-लिग्निन संयोग आणि फिनॉलिक संयुगे व टॅनिन्स हे सूक्ष्मजीवांच्या वाढीस अडथळा निर्माण करतात. या सर्व घटकांमुळे पाचट लवकर कुजत नाही.शेतामध्ये पाचट कुजविण्यासाठी हेक्टरी ८० किलो युरिया, १०० किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि २.५ लिटर पाचट कुजविणारे द्रवरूप जिवाणू संवर्धक वापरले तर पाचट लवकर कुजते. शेतात पाचट कुजविल्यामुळे सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढून उपयुक्त जिवाणूंची वाढ चांगली होते. हवा, पाणी संतुलित राहून पांढऱ्या मुळ्यांची वाढ मोठ्या प्रमाणावर होते..ऊस हे प्रचंड बायोमास निर्माण करणारे पीक असल्यामुळे प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे ऊस वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड शोषून काही प्रमाणात साखरेमध्ये आणि मोठ्या प्रमाणात खोड, पाने व मुळांमध्ये कार्बन साठवतो.अंदाजे १ हेक्टर ऊस पीक दरवर्षी ४० ते ६० टन शुष्क पदार्थ निर्माण करतो, त्यामध्ये सुमारे १८ ते २० टन कार्बनचा समावेश असतो. उसाच्या खोडात साठवलेला कार्बन कापणीनंतर रस व साखरेत जातो, तर मोठा भाग पानांमध्ये, पाचटात व जमिनीत राहणाऱ्या मुळांच्या अवशेषांमध्ये जतन होतो. हे अवशेष जमिनीत मिसळल्यास सेंद्रिय कार्बनाचा साठा दीर्घकाळासाठी टिकतो, मातीची सुपीकता वाढते.ऊस शेती ही केवळ साखर उत्पादनासाठी महत्त्वाची नसून, ती वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड शोषून घेऊन जमिनीत व पिकामध्ये साठवते आणि म्हणूनच ऊस शेतीला प्रभावी कार्बन सिंक असे म्हणतात. त्यामुळे ऊस पाचट न जाळल्यामुळे पर्यावरण सुरक्षित राहून मातीचे आरोग्य सुधारते..Sugarcane Trash Management : ऊस पाचट कुजविण्याचे तंत्र.कंपोस्ट खत निर्मितीपाचटामध्ये सेंद्रिय कर्ब, सेल्युलोज, लिग्निन आणि उपयुक्त खनिजे मुबलक प्रमाणात असल्यामुळे त्यापासून उत्कृष्ट दर्जाचे कंपोस्ट तयार करता येते.कंपोस्ट तयार करताना पाचटाचे २० ते ३० सेंमी. जाडीचे थर देऊन त्यावर प्रति टन ८ किलो युरिया, १० किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि १ किलो पाचट कुजविणारे जिवाणू आणि १०० लिटर पाणी शिंपडावे. साधारणपणे ३० ते ४५ दिवसांनी उलथापालथ करावी. सुमारे ४ ते ४.५ महिन्यांत गडद तपकिरी, वासरहित व सूक्ष्मजीवसमृद्ध सेंद्रिय कंपोस्ट तयार होते..पाचट आच्छादनाचे फायदेसरीमध्ये पाचट दाबून घेतल्यास जमिनीतील आर्द्रता टिकून राहते, तणांचे प्रमाण ६० ते ७० टक्यांपर्यंत कमी होते. जमिनीचे तापमान नियंत्रित राहते. सूक्ष्मजीवाणूंची क्रिया वाढून जमिनीत सेंद्रिय कर्ब वाढण्यास मदत होते.जमिनीचा पोत सुधारतो, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते.रासायनिक खतांची कार्यक्षमता वाढते.तण व बाष्पीभवनावर नियंत्रण होते..Sugarcane Trash Management : उसाच्या पाचटापासून सेंद्रिय खत बनविण्याचे तंत्र.पाचट जाळल्यामुळे मातीच्या गुणधर्मांवर होणारे परिणामअ ) भौतिक गुणधर्मपाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होते.मातीची घनता वाढते, त्यामुळे मातीमधील हवेचे संतुलन व्यवस्थित राहत नाही.पाचटातील मेणचट पदार्थ जळून मातीच्या पृष्ठभागावर पातळ जल-विकर्षक थर तयार होतो, त्यामुळे पाणी जमिनीत मुरत नाही.राखेमुळे मातीचा रंग फिकट राखाडी/पांढरा होतो, ज्यामुळे पृष्ठभागावरील उष्णता शोषणाचे स्वरूप बदलते. मातीची धूप वाढते..ब) रासायनिक गुणधर्मराख अल्कधर्मी असल्यामुळे सामू तसेच जमिनीत क्षारता वाढते.सेंद्रिय कर्ब कमी होतो. अन्नद्रव्ये धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होते.नायट्रोजन अमोनिया स्वरूपात वाफ होऊन नष्ट होतो. उच्च तापमानात सल्फर वायुरूप होऊन नष्ट होतो.अन्नद्रव्ये पिकास उपलब्ध होत नाहीत..Sugarcane Trash Management : ऊस पाचट शेतातच कुजविण्याचे फायदे काय आहेत?.क) जैविक गुणधर्मजमिनीतील १० सेंमीपर्यंत तापमान वाढते.जीवाणू, बुरशी, नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच सूक्ष्म अन्नघटक उपलब्ध करून देणारे जिवाणू मरतात. मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवाणूंची संख्या पर्यंत कमी होते.सेंद्रिय पदार्थांचे नैसर्गिक विघटन कमी होते आणि मातीतील जैविक संतुलन बिघडते.खतांची कार्यक्षमता कमी होते..एक टन पाचटामध्ये उपलब्ध अन्नद्रव्ये आणि त्यांचे प्रमाणउपलब्ध अन्नद्रव्ये एक टन पाचटामधील अन्नद्रव्ये मात्रानत्र ५ ते ६. ५ किलोस्फुरद २ ते २. ५ किलोपालाश ८ ते १२ किलोकॅल्शिअम ४ ते ६ किलो.मॅग्नेशिअम २ ते ३ किलोगंधक ०. ८ ते १. २ किलोलोह ०. ८ ते १. २ किलोमॅंगनीज ५० ते १०० ग्रॅमजस्त २० ते ५० ग्रॅमतांबे ८ ते १५ ग्रॅम- डॉ. समाधान सुरवसे, ९८६०८७७०४९- डॉ.अभिनंदन पाटील, ९७३७२७५८२१(वसंतदादा शुगर इन्टिट्यूट, मांजरी बु. पुणे ).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
