Rural Success Development: शेतीविषयी सर्वत्र नकारात्मक चर्चा कानावर येत असताना मोहोळ तालुक्यातील खंडाळी येथील विष्णू मुळे शेतीविषयी अत्यंत सकारात्मक असल्याचे पाहायला मिळतात. शेतीमध्ये अजूनही भविष्य आहे असे आपल्याला का वाटते? त्यावर विष्णू मुळे म्हणतात, की आज माझ्याकडे बंगला, शेतीवाडी आहे, मुलीच्या शिक्षणावर मी खर्च करू शकतो, हे सर्व मला शेतीने दिले आहे. शेतीमध्ये अनेक चढ-उतार अनुभवायला मिळाले. कष्ट खूप आहेत, मात्र प्रयत्नातले सातत्य सोडले नाही. .वडील मारुती मुळे यांना कोरडवाहू आणि हंगामी बागायती मिळून दीड एकर शेती. केवळ शेतीवर कुटुंबाचा उदरनिर्वाह शक्य नाही. त्यामुळे त्यांनी शेतीला जोडधंदा म्हणून मळणी यंत्र आणि कप्पी घेतली. त्यावर उदरनिर्वाह शक्य झाला. त्यांचा मुलगा विष्णू मुळे यांना शिकायचे होते. परंतु गावात सातवीपर्यंतच शाळा होती. त्यामुळे पुढील शिक्षणासाठी ते शेजारच्या मामाच्या गावाला गेले. त्या गावाला सुद्धा शाळा नव्हती, परंतु आठ किलोमीटर वर रोपळे या गावी चालत जात त्यांनी आठवी ते दहावीपर्यंत शिक्षण पूर्ण केले. वडिलांना मदत म्हणून दहावीनंतर गावाकडे आले..अकरावीचे शिक्षण घेण्यासाठी गावापासून १५ किलोमीटर मोडनिंब या गावी सायकलने जात त्यांनी कॉलेज केले. शेतीतील चढ-उतार यामुळे पुढे शिकणे शक्यच नव्हते. त्यामुळे त्यांनी शेती करण्याचे निर्णय घेतला. तोपर्यंत वडिलांनी जमीन खरेदी केली होती. आता जमीन पाच एकर पर्यंत झाली. त्यामुळे शेतीमध्ये उदरनिर्वाह शक्य होईल, असे त्यांना वाटले. वडिलांकडून उद्यमशीलता हा गुण घेत त्यांनी शेतीला जोड धंदा म्हणून साधारण पंचवीस वर्षांपूर्वी ट्रॅक्टर घेतला आणि त्या ट्रॅक्टरच्या साह्याने भाजीपाला शेतीसाठीची मशागत करू लागले. कारण तोपर्यंत खंडाळी या गावांमध्ये भाजीपाला शेती खालील क्षेत्र खूप वाढले होते..Agriculture Success Story: काम केले जोडीने; शेती पिकविली गोडीने .त्यामुळे त्यांचा हा व्यवसाय खूप चांगल्या पद्धतीने चालत होता. मुळातच अभावग्रस्ततेत जीवन गेल्यामुळे खर्च करण्याची सवयी नव्हती. शेती आणि शेतीला जोडधंदा त्यामुळे पैसे शिल्लक राहत होते, त्यामुळे त्यांनी सुद्धा जमीन खरेदी केली. आज त्यांच्याकडे एकूण ११ एकर शेती आहे. त्या शेतीमध्ये द्राक्ष, पेरू, टोमॅटो आणि कांदा अशी पिके आहेत. पाणी पूर्वीपासूनच कमी असल्यामुळे पाण्याचा कार्यक्षम वापर करण्याचे बाळकडूच त्या परिसरातील सर्व शेतकऱ्यांना मिळाले आहे. त्याच पद्धतीने विष्णू मुळे यांना सुद्धा ते मिळालेच..आपण वर्षातून किमान काही महिने तरी अशी बातमी ऐकतो, की टोमॅटोला भाव नसल्यामुळे शेतकऱ्यांना टोमॅटो रस्त्यावर फेकावी लागली. या पार्श्वभूमीवर विष्णू मुळे यांची कथा समजून घेणे सुद्धा महत्त्वाचे ठरते. मागील २५ वर्षांपासून ते दरवर्षी टोमॅटोची लागवड करतात. त्यावर त्यांना विचारले, की तुम्हाला २५ वर्षांमध्ये तोटा किती वेळा झाला? ते म्हणाले आठ ते दहा वेळा तोटा झाला आहे. मात्र इतर वेळी नफ्याचे प्रमाण चांगले राहिल्यामुळे तो तोटा भरून सुद्धा निघतो आणि मुळातच एकल पीक पद्धती नसल्यामुळे आपल्याकडे असणाऱ्या चार पिकांपैकी किमान दोन पिकांना तरी बरा बाजारभाव मिळतो आणि शेती तोट्यात जात नाही..दुसरी महत्त्वाची गोष्ट त्यांच्याशी चर्चा करताना समजली, की टोमॅटोची शेती सुरू करताना त्यावेळी उपलब्ध असलेल्या वाणांच्या तुलनेत आज कितीतरी पटीने जास्त उत्पादन देणारे वाण आणि तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे. टोमॅटो शेती सुरू केली, त्यावेळेस एकरी ७०० ते ८०० कॅरेट उत्पादन मिळत होते. आज ते पंधराशे कॅरेटपर्यंत पोहोचले आहे. थोडक्यात विक्रमी उत्पादन असल्यामुळे विक्रमी उत्पन्न मिळण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे अनेक शेतकरी असे देखील आहेत, जे तोटा झाला तरीसुद्धा पुढील वर्षी तेच पीक घेतात. यामध्ये केवळ अपरिहार्यता नसून व्यवहार्यता आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे..आज विष्णू मुळे यांचे वय ५२ आहे. त्यांनी मुलाला शिक्षण घेत असल्यापासूनच आपल्याला शेतीमध्ये करिअर करायचे आहे हे बजावले आहे. ही गोष्ट थोडी दुर्मिळ वाटावी अशी आहे. कारण संधी मिळताच शेती सोडण्याची मानसिकता असणाऱ्या तरुणांचे प्रमाण वाढत आहे. त्यावर त्यांना प्रश्न केला, की शेतीविषयी सर्वत्र नकारात्मक चर्चा कानावर येत असताना आपल्याला शेतीमध्ये अजूनही भविष्य आहे असे का वाटते? त्यावर त्यांनी उत्तर दिले, की आज माझ्याकडे बंगला, शेतीवाडी आहे. मुलीच्या शिक्षणावर मी खर्च करू शकतो. हे सर्व मला शेतीने दिले आहे. शेतीमध्ये अनेक चढउतार अनुभवायला मिळाले, कष्ट सुद्धा खूप आहेत मात्र प्रयत्नातले सातत्य सोडले नाही..शेतीला जोडधंदा असला आणि बहुपीक पद्धती असली की आपली जोखीम कमी होते. त्यामुळे एखाद्या वर्षी एखाद्या दुसऱ्या पिकाने साथ नाही दिली, तरी थेट उदरनिर्वाहाचा प्रश्न निर्माण होत नाही. एवढी जमीन खरेदी करण्यासाठी मला क्लास टू ऑफिसरची नोकरी मिळवावी लागली असती. आणि एवढे शिकल्यानंतर तरी ती मिळाली असती का याची शाश्वती नव्हतीच. मात्र शिक्षण बंद झाले आणि शेतीची गोडी लागली. त्यामुळे माझी नोकरी करून जी स्वप्ने पुरी करायची होती, ती सर्व स्वप्ने मला शेतीच्या भरवशावर पुरी करता आली. त्यामुळे मी मुलाला शिक्षण घे आणि शेती कर असे बजावत आहे. त्यांचे हे मत खूपच आश्वासक वाटते..Agriculture Success Story: ओसाड जमिनीचे रूपांतर हिरव्या अरण्यात करणाऱ्या सबरमती तिकी.विष्णू मुळे यांना पत्नी राणी मुळे यांची भक्कम साथ असते. त्यांच्याशी चर्चा केल्यानंतर अनेक तपशील मिळत राहतात. नवरा ट्रॅक्टर भाड्याने घेऊन गेल्यानंतर सर्व शेतीची जबाबदारी राणीताई यांच्याकडे असायची. गावात शाळा उपलब्ध नसल्यामुळे राणीताई यांना सातवीतून शाळा सोडावी लागली. जर गावामध्ये शाळा असती तर मी सुद्धा शिक्षण घेऊ शकले असते, अशी खंत त्या आजही बोलून दाखवतात. हीच खंत दूर करण्यासाठी आपल्या मुलीला चांगले शिक्षण द्यायचे असा निर्णय त्यांनी घेतला. आज त्यांची मुलगी वर्षा ही हिंगोली येथे वैद्यकीय शिक्षण घेत आहे. याचा त्यांना खूप अभिमान वाटतो. कोणत्याही परिस्थितीत मुलीला चांगले शिक्षण द्यायचे ही जिद्द त्या पूर्ण करू शकल्या ते केवळ शेती आणि शेतीपूरक व्यवसायातून मिळालेल्या बऱ्यापैकी आर्थिक स्थिरतेमुळेच..आता आपण थोडा विचार केला, की ही सर्व प्रगती त्यांना शक्य कशी झाली. कष्ट तर सर्वच शेतकरी करतात. तर त्यांच्या यशाचे खरे गमक हे त्यांच्या पीकपद्धतीमध्ये आहे. ज्या पीक पद्धतीला तुलनेने कमी पाणी लागते, परंतु विक्रमी उत्पादन मिळते, अशी पिके घेण्यावर त्यांचा भर असतो. आणि अशी पीकपद्धती त्यांना घेणे शक्य झाले, कारण त्यांच्या गाव परिसरामध्ये त्या पिकाच्या अनुषंगाने आकाराला आलेली इकोसिस्टम. त्याचबरोबर त्यांनी जी पिके निवडली, त्या पिकांमध्ये उपलब्ध असणारे तंत्रज्ञान आणि मोठी बाजारपेठ. या सर्वांची गोळा बेरीज त्यांच्या यशाला हातभार लावणारी ठरली..त्यांच्या कथेवरून आपल्याला आणखीन एक बोध होतो, की शेतीक्षेत्राचा विचार हा जोखीम कमी केली पाहिजे अशा नियोजनापासून सुरू झाला पाहिजे आणि तो पाण्याचा कार्यक्षम वापर इथपर्यंत केला पाहिजे. त्यांना एक प्रश्न विचारला, की दहा गुंठे मका, ऊस आणि कांदा अशी तुलना केली तर तुम्हाला जास्त उत्पादन कोणत्या पिकातून मिळते. त्यावर त्यांनी हसून उत्तर दिले, की कांदा. कारण दहा गुंठ्यामध्ये १०० पिशवी कांदा उत्पादन होऊ शकते..आणि कांद्याची एक पिशवी १००० रुपयाला जरी गेली तरीसुद्धा एक लाख रुपये होऊ शकतात. मक्याचे २० हजार रुपये होतील आणि उसाचे १५ महिन्यानंतर दहा गुंठ्यांमध्ये तीस हजार रुपये होतील. त्यामुळे तीन महिन्यांमध्ये एक लाख उत्पन्न देण्याची शक्यता असणारे कांदा हे पीक सर्वार्थाने आम्हाला साथ देणारे ठरते. कारण ऊस आणि मका पिकाच्या तुलनेत कांदा पिकाला कमी पाणी लागते. शिवाय विक्रमी उत्पादनाचे तंत्रज्ञान त्यांच्याकडे उपलब्ध आहेच..आज महाराष्ट्र दुष्काळासारख्या मोठ्या संकटाला सामोरे जात आहे. जर ऊस, मका आणि कांदा अशा नगदी पिकांची तुलना केल्यास कांदा हे फायदेशीर ठरते. अशी तुलना उडीद, मूग, तूर या पिकांशी करता येणार नाही. पावसाच्या खंडामुळे एक एकर उडीद-सोयाबीन या पिकांना एक संरक्षित पाणी द्यावे लागले, तर त्याला जेवढे पाणी लागेल तितक्या पाण्यामध्ये दहा गुंठे कांदा आरामात येऊ शकतो. ही गोष्ट अनेक अर्थाने आश्वासक अशी आहे. ती विष्णू मुळे यांची कथा आपल्याला सर्वार्थाने देते. त्यांची कथा उमेद वाढविणारी नक्की आहे.८८०५२९२०१०(लेखक एम.के.सी.एल.च्या शाश्वत शेती विकास मिशनचे मुख्य सल्लागार आहेत.)- विष्णू मुळे (९५५२३६३६९९).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
