Agricultural Innovation: डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला) व यवतमाळ कृषी विज्ञान केंद्र यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमधून महमदपूर (ता. यवतमाळ) हे ‘मॉडेल व्हिलेज’ होण्याच्या मार्गावर आहे. शेती, पूरक व्यवसाय, प्रक्रिया अशी तीनही बाजूंनी गावातील शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानासह प्रोत्साहन, मदतीचा आधार देण्यात आला. गावातील शेतकऱ्यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती सुधारत आहे. संशोधन, विस्तार आणि शेतकरी अशी प्रभावी सांगड घातल्यास ग्रामीण विकास कसा घडू शकतो याचे महमदपूर हे जिवंत उदाहरण ठरू शकते. .यवतमाळ जिल्ह्यातील बाभूळगाव या तालुका ठिकाणापासून १३ किलोमीटरवर महमदपूर गाव वसले आहे. ग्रामपंचायत अंतर्गत कोलामपोड, बागवाडी या दोन गावांचा समावेश होतो. महमदपूरची लोकसंख्या ६०० च्या घरात आहे. शेती हाच ग्रामस्थांचा मुख्य व्यवसाय आहे. जीजाबाई गाडेकर या सरपंच असून कृष्णा ठाकरे उपसरपंच आहेत. सुमारे तीन वर्षांपूर्वी गाव अनेक अडीअडचणींचा सामना करीत होते. .Brahmangaon Village Success Story: उपक्रमशीलतेत कायमच अग्रेसर ब्राह्मणगाव .पारंपरिक शेती, पावसावरील अवलंबित्व, कमी उत्पादकता, वाढता उत्पादन खर्च, पूरक व्यवसायांचा अभाव अशा अनेक बाबी प्रगतीत अडथळा ठरत होत्या. अकोला येथील डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ अंतर्गत यवतमाळ येथील कृषी विज्ञान केंद्राने (केव्हीके) गावाला दत्तक घेऊन ही परिस्थिती बदलण्याचे ठरवले. त्यातून २०२३ मध्ये गावाची मॉडेल व्हिलेज म्हणून निवड झाली. नियोजनबद्ध पद्धतीने कृषी विकासाचा आराखडा तयार करण्यात आला. कुलगुरू डॉ. शरद गडाख, विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. धनराज उंदीरवाडे यांचे मार्गदर्शन लाभले..बदलाची प्रक्रियाकेव्हीकेचे तज्ज्ञ डॉ. दीपक कच्छवे, डॉ. राहुल चव्हाण, डॉ. प्रमोद मगर, मयूर ढोले, स्नेहलता भागवत यांनी कृषी विद्यापीठाच्या मार्गदर्शनाखाली प्रत्यक्ष अंमलबजावणीस सुरुवात केली. केव्हीकेने गावातील शेती, लोकांची जीवनशैली यांचा बारकाईने अभ्यास केला. समस्या जाणून घेतल्या. त्याआधारे तीन वर्षांचा कृती आराखडा तयार करण्यात आला. प्रात्यक्षिके, प्रशिक्षण, शेतीशाळा, अभ्यास दौ याद्वारे तांत्रिक मार्गदर्शन सुरू केले. गावात बदलाची प्रक्रिया सुरू झाली. उन्हाळी खोल नांगरणी, मृदा परीक्षण, सुधारित वाणांचा वापर, बीजप्रक्रिया, उगवणक्षमता तपासणी, योग्य लागवड अंतर, पीक फेरपालट, बीबीएफ पद्धती आदी तंत्रज्ञानांचा प्रसार करण्यात आला. फेरोमोन सापळे, जैविक कीडनाशके यांच्या वापरातून एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाची अंमलबजावणी करण्यात आली..Agriculture Success Story: बचत गट ते शेतकरी उत्पादक कंपनी.सोयाबीन स्पर्धेतूनउत्पादनवाढीची प्रेरणाकृषी विज्ञान केंद्राने सलग तीन वर्षे सोयाबीन पीक स्पर्धेचे आयोजन केले. उत्कृष्ट उत्पादन घेणाऱ्या शेतकऱ्यांचा सन्मान करण्यात आला. सन २०२३ मध्ये विठ्ठल जगन्नाथ मुंडले यांनी हेक्टरी २५ क्विंटल उत्पादन घेत प्रथम क्रमांक पटकावला. मुंडले यांची सहा एकर शेती आहे. त्यांच्या आदर्श व्यवस्थापनाचे दृष्य परिणाम समोर आले. उत्पादनात मोठी वाढ झाली. मुंडले यांच्यापासून प्रेरणा घेत २०२४ मध्ये सुनील विठ्ठल काळे यांनी हेक्टरी ३० क्विंटल उत्पादन घेत गावात नवा विक्रम केला. तर २०२५ या वर्षी प्रदीप तुकाराम गुल्हाने यांनी प्रथम क्रमांक मिळविला. या उपक्रमामुळे गावात अधिक उत्पादन घेण्याची सकारात्मक स्पर्धा निर्माण झाली. शास्त्रोक्त व्यवस्थापनाचा अवलंब केल्यास उत्पादनात कशी वृद्धी होऊ शकते याचा प्रत्यक्ष अनुभव शेतकऱ्यांना मिळाला. परिणामी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार मोठ्या प्रमाणात वाढला..यांत्रिकीकरणास चालनाकेव्हीकेने शेतकऱ्यांना यांत्रिकीकरणाकडे वळवले. भाडेतत्त्वावर सर्व यंत्रे- अवजारे उपलब्ध करणाऱ्या कस्टम हायरिंग सेंटरवर केव्हीकेने भर दिला. बीबीएफ प्लांटर, ट्रॅक्टरचलित फवारणी यंत्र, आंतरमशागतीची अवजारे आदी यंत्रसामग्री उपलब्ध करून देण्यात आली. यामुळे मजुरांवरील अवलंबित्व कमी झाले. शेतीची कामे वेळेत पूर्ण होऊ लागली. बहुतांश अवजारे केव्हीकेने उपलब्ध केली असल्याने ती विनाशुल्क वापरासाठी मिळतात. उर्वरित अवजारे कृष्णा ठाकरे यांच्याकडील असून ती भाडेतत्त्वावर मिळतात. गावात जैविक प्रयोगशाळा स्थापन करून ट्रायकोडर्मा, निंबोळी अर्क आदींचे उत्पादन सुरू झाले. स्थानिक पातळीवर या घटकांच्या विक्रीतून सुमारे दोन लाखांची उलाढाल झाली. गावातील प्रयोगशील शेतकरी अरविंद काळे या उपक्रमाचे व्यवस्थापन करतात..एकात्मिक शेतीतूनबदलले आर्थिक चित्रशेतीला दुग्ध व्यवसायाची जोड अर्थात एकात्मिक शेती पद्धतीचा महमदपूरमध्ये मोठा परिणाम दिसून आला. दुग्ध व्यवसायातून गावच्या उत्पन्नात सुमारे तीनशे टक्के वाढ झाली. प्रातिनिधिक उदाहरण सांगायचे तर विठ्ठलराव मानकर यांचा वडिलोपार्जित दुग्धव्यवसाय आहे. त्यांची तिसरी पिढी आज व्यवसायात पाय रोवून आहे. स्थानिक साहित्याचा वापर करून कमी खर्चात त्यांनी गोठ्याची उभारणी केली आहे. त्यांच्याकडे १७ मुऱ्हा म्हशी आहेत. तालुक्याच्या ठिकाणी डेअरीला दुधाचा पुरवठा होतो. त्यातून ताज्या उत्पन्नाचा स्रोत तयार झाला आहे. अन्य पूरक व्यवसायांपैकी शेळीपालनातून १५४ टक्के तर कुक्कुटपालनातून १४९ टक्के वाढ नोंदविण्यात आली. रेशीम शेतीतून काही लाखांची भर पडली. अनेक कुटुंबांनी पोषण बाग उभारून आपल्या गरजेच्या भाज्या पिकविण्यास सुरुवात केली..मूल्यवर्धनाचे समजले महत्त्वबाभूळगाव तालुक्यातील हवामान व माती तुरीसाठी पोषक असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. या भागातील तुरीत पौष्टिक घटक अधिक प्रमाणात असतात असा दावाही केला जातो. प्रयोगशाळेतील पृथक्करणात ही बाब समोर आल्याची माहिती आहे. त्यामुळेच या भागातील तूरडाळीला विशेष मागणी राहते. ही बाब लक्षात घेता केव्हीकेच्या पुढाकारातून अरविंद काळे यांनी डाळ मिल उद्योगाची उभारणी केली. तूर व हरभराडाळ तयार करण्यास सुरुवात केली. या मूल्यवर्धनातून सुमारे ६८ हजार रुपयांचे अतिरिक्त उत्पन्न काळे यांनी मिळवले. शेतीला प्रक्रियेची जोड दिल्यास उत्पन्नात कशी वाढ होते याचे ते उदाहरण ठरले..शाळेतील कौतुकास्पद उपक्रमगावात पहिली ते पाचवीपर्यंत जिल्हा परिषदेची शाळा आहे. मारोती पांडूरंग इडपाते मुख्याध्यापक आहेत. मिरची, वांगी, कोबी, चवळी, काकडी, भोपळा, लसूण तसेच केळी, पेरू, अंजीर, आंबा, नारळ, सीताफळ, रामफळ आदींची शाळा परिसरात लागवड करण्यात आली आहे. पोषण आहारासाठी लागणाऱ्या पालेभाज्यांचे उत्पादन शाळेच्या परसबागेतच होते. या महत्वाकांक्षी उपक्रमाची दखल घेत शाळा प्रशासनाला जिल्हास्तरावर २१ हजारांचे दुसरे ,तर तालुकास्तरावर ११ हजारांचे पहिल्या क्रमांकांचे बक्षीस देत गौरविण्यात आले. मुख्यमंत्री माझी शाळा- सुंदर शाळा या शासकीय उपक्रमात शाळेला तालुकास्तरावर एक लाख रुपयांचा तिसऱ्या क्रमांकांचा पुरस्कारही मिळाला.राहुल चव्हाण ९०९६३ ६२८२०(विषय विशेषज्ज्ञ, कृषी विज्ञान केंद्र, यवतमाळ)अरविंद काळे ७४९९१ ४२१७४(शेतकरी व डाळ मिल उद्योजक)कृष्णा ठाकरे ९३७३० ५५७८३(उपसरपंच).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
