वासुदेव चांदूरकरWomen in Agriuculture: खोपडी मिरासे (ता. दारव्हा, जि. यवतमाळ) येथील प्रयोगशील महिला शेतकरी प्राची जयेश मिरासे यांनी सेंद्रिय पद्धतीने हळद उत्पादन घेत प्रक्रिया उद्योगाला सुरुवात केली आहे. कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार पीक पद्धतीमध्ये बदल करत दर्जेदार उत्पादनाच्या बरोबरीने प्रक्रिया उद्योगामध्ये वेगळी ओळख तयार केली आहे..दारव्हा तालुक्याच्या (जि. यवतमाळ) ठिकाणापासून सहा किलोमीटर अंतरावर वसलेले खोपडी मिरासे हे सुमारे ४,५०० लोकवस्तीचे गाव. या गावाचे वैशिष्ट म्हणजे प्राचीन श्रीराम मंदिर आणि शंकरपटाचे संपन्न वारसा. या गावातील जयेश रमेशराव मिरासे यांनी पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन सात वर्षांपूर्वी हळद लागवडीस सुरुवात केली. त्यांना मिळालेले हळदीचे उत्पन्न लक्षात घेऊन गावातील सहा शेतकरी हळद लागवडीकडे वळले आहेत. खोपडी मिरासे शिवारात मिरासे कुटुंबीयांची तीस एकर बागायती शेती आहे..हे कुटुंब जिल्ह्यातील प्रयोगशील संत्रा उत्पादक म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याचबरोबरीने शंकर पटासाठी जातिवंत बैलजोडीचे संगोपन करणारे प्रतिष्ठित घराणे म्हणूनही चांगली ओळख आहे. पीक उत्पादनातील नाविन्यपूर्ण प्रयोगामुळे या कुटुंबातील सदस्यांचा राज्य शासनाकडून गौरव करण्यात आला आहे. या कुटुंबाने गेल्या काही वर्षांत पीक बदल करत ऊस, केळी, कांदा बीजोत्पादन, हळद पिकांमध्ये स्वतःची ओळख तयार केली आहे. अशा या प्रयोगशील कुटुंबातील प्राचीताईंनी दर्जेदार सेंद्रिय हळद उत्पादनाला प्रक्रिया उद्योगाची जोड देत शेतीला विकासाला नवी दिशा दिली आहे..Turmeric Farming: हळदीतील पानांवरील ठिपक्यांचे नियंत्रण.हळद प्रक्रियेला सुरुवातप्राची मिरासे यांनी कुटुंबाच्या शेतीमध्ये उत्पादित होणाऱ्या हळदीवर प्रक्रिया करण्याचे नियोजन केल्यावर पहिल्यांदा सांगवी (रेल्वे) येथील कृषी विज्ञान केंद्राच्या विस्तार विभागातील वासुदेव चांदूरकर यांच्याशी चर्चा केली. तसेच या केंद्रातील प्रक्रिया उद्योगातील तज्ज्ञांसोबत तंत्रज्ञान आणि बाजारपेठेचे गणित समजून घेतले. या चर्चेमध्ये त्यांच्या लक्षात आले, की सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादित केलेले हळकुंड आणि हळद पावडरीला बाजारपेठेत चांगला दर मिळवणे शक्य आहे. त्यानुसार त्यांनी हळद पावडर प्रक्रिया, यंत्रणा, लेबलिंग, पॅकेजिंग आणि बाजार भावाबाबत सविस्तर माहिती घेतली..बाजारपेठेचा अभ्यास करून प्राची मिरासे यांनी हळद पावडर निर्मितीला सुरुवात केली. यामध्ये त्यांना पती जयेश यांची चांगली साथ मिळाली आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून मिरासे कुटुंबीय दीड एकरावर सेंद्रिय पद्धतीने सेलम जातीच्या हळदीचे उत्पादन घेत आहेत. जमिनीची सुपीकता जपण्यासाठी गांडूळ खत, शेणखताचा जास्तीत जास्त वापर केला जातो. गादीवाफ्यावर लागवड करून ठिबक सिंचनाने पाणी व्यवस्थापन केले जाते. पीक व्यवस्थापनात जिवाणू संवर्धक, निंबोळी पेंड, जिवामृताचा पुरेसा वापर केला जातो. कीड नियंत्रणासाठी निंबोळी अर्क, दशपर्णी अर्काचा वापर केला जातो. पहिल्या वर्षी वाळलेल्या हळकुंडाचे एकरी १८ क्विंटल उत्पादन मिळाले. जमिनीची सुपीकता जपल्यामुळे दर्जेदार हळदीचे उत्पादन त्यांना मिळते..Turmeric Processing: हळद क्षेत्र विस्तार, प्रक्रिया, निर्यातीसाठी प्रयत्न करावेत : चौधरी.हळद प्रक्रिया उद्योगहळद प्रक्रियेबाबत प्राचीताई म्हणाल्या, की शेतात तयार झालेल्या हळदीचे कंद खोदून हळकुंडे वेगळी केली जातात. त्यांची स्वच्छता केल्यानंतर बॉयलर यंत्रामध्ये हळकुंडे मऊ होईपर्यंत उकळली जातात. त्यानंतर २० ते २५ दिवस उन्हात वाळवून पॉलिश केले जाते. यामुळे हळकुंडे चमकदार, सोनेरी, पिवळी बनतात. पॉलीश केल्यानंतर हळकुंडे बारीक दळून पावडर केली जाते. ग्राहक आणि बाजारपेठेची मागणी लक्षात घेऊन घाऊक विक्रीसाठी २० किलो आणि किरकोळ विक्रीसाठी पाव किलो, अर्धा किलो, एक किलो आणि दोन किलोमध्ये हळदीचे पॅकिंग होते. .बाजारपेठेत २५० रुपये किलो हळकुंडे आणि ३५० रूपये किलो दराने हळद पावडरीची विक्री होते. बाजारपेठेत वेगळेपण जपण्यासाठी प्राचीताईंनी ‘देवदत्त घरगुती हळदी पावडर’ हा ब्रॅण्ड तयार केला आहे. प्रक्रिया उद्योगासाठी शासकीय परवाना आणि प्रयोगशाळेत हळद पावडरीची गुणवत्ता तपासून घेतली आहे. यासाठी त्यांना कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञाचे मार्गदर्शन मिळाले. येत्या काळात खोपडी मिरासे येथे हळद प्रक्रिया उद्योगाच्या विस्ताराचे त्यांनी नियोजन केले आहे..तयार केली बाजारपेठप्राचीताईंनी हळद पावडरीची विक्री वाढविण्यासाठी पहिल्या टप्यात नातेवाईक, गावातील ओळखीच्या लोकांना ५०, १०० ग्रॅम हळदीचा नमुना दिला. हळदीची गुणवत्ता, स्वाद, रंग ग्राहकांच्या पसंतीस उतरल्याने मागणी वाढू लागली. दारव्हा तालुक्याच्याबरोबरीने यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, काटोल, नरखेड, गडचिरोली, कारंजा, अकोला शहरातील ग्राहकांकडून हळकुंड आणि हळद पावडरीस चांगली मागणी आहे. अकोला, यवतमाळ आणि नागपूर येथील कृषी प्रदर्शनाच्या माध्यमातून त्यांनी हळद आणि हळकुंडाची विक्री वाढविली आहे..येत्या काळात कृषी विज्ञान केंद्राच्या मदतीने सेंद्रिय हळद उत्पादनासाठी पीजीएस नोंदणी करण्यात येणार आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून प्राचीताई हळद पावडरीची विक्री करत आहेत. पहिल्या वर्षी त्यांनी १० क्विंटल हळद पावडरीची विक्री केली. या प्रक्रिया उद्योगाची उलाढाल तीन लाखांच्यापर्यंत पोहोचली आहे. हळद पावडरीच्या सोबत ग्राहकांच्या मागणीनुसार हळकुंडाची देखील विक्री केली जाते. गुणवत्तेमुळे दरवर्षी ग्राहकांची मागणी वाढत आहे.- प्राची मिरासे ७५१७०२२७७७- वासुदेव चांदूरकर ९८२२०९७६११(विषयतज्ज्ञ, कृषी विज्ञान केंद्र, सांगवी (रेल्वे), ता. दारव्हा, जि. यवतमाळ).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
