डॉ. निशान पाटील, संदीप संकपाळड्रोन तंत्रज्ञानाचा उपयोग केल्याने पीक व्यवस्थापन अधिक अचूक, कार्यक्षम आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने हाताळणे शक्य झाले आहे. मल्टिस्पेक्ट्रल सेन्सर्स, जीपीएस, जीआयएस प्रणाली आणि तत्काळ माहिती संकलनाच्या मदतीने पिकांची वाढ, आरोग्य, पाण्याची गरज तसेच कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव यांचे सूक्ष्म विश्लेषण शक्य होते. ड्रोनद्वारे खते व कीटकनाशकांची नियंत्रित फवारणी केल्यामुळे निविष्ठांवरील खर्च कमी होतो, उत्पादकता वाढते. पर्यावरणाचा समतोल राखण्यास मदत होते..शेतजमिनीचे सूक्ष्म निरीक्षण, पिकांच्या आरोग्याचे परीक्षण, कीड व रोग नियंत्रण आणि अचूक फवारणीसाठी ड्रोनचा प्रभावी वापर केला जात आहे. ड्रोन म्हणजे मानवरहित विमान, ज्याला अनमॅन्ड एरियल व्हेइकल हे दूरनियंत्रण किंवा स्वयंचलित प्रणालीद्वारे चालवले जाते. ड्रोनवरील कॅमेरे आणि संवेदक पिकांची स्थिती अचूकपणे दर्शवितात, त्यामुळे शेतकऱ्यांना योग्य वेळी अचूक निर्णय घेणे शक्य होते. परिणामी, उत्पादन वाढते आणि खर्च कमी होतो..Drone Technology: ड्रोन उपलब्धतेसाठी गावागावांत प्रयत्न करा.परदेशातील अनेक शेतकरी पिकांची वाढ, घनता आणि रंगाचे निरीक्षण करण्यासाठी उपग्रह प्रतिमांचा वापर करतात, परंतु वातावरणातील बदलांमुळे किंवा इतर अडचणींमुळे ड्रोनद्वारे घेतलेल्या जवळच्या प्रतिमांच्या तुलनेत तेवढे प्रभावी ठरत नाहीत. उपग्रह छायाचित्रांची अचूकता मीटरमध्ये असू शकते, परंतु ड्रोनद्वारे घेतलेल्या पिकांचे किंवा स्थळांचे छायाचित्र मिलिमीटरपर्यंत अचूकता दर्शवू शकते. उदाहरणार्थ, लागवडीनंतर बियाणे न उगवल्यामुळे पडणाऱ्या नांग्या शोधणे, रोग व किडींची लक्षणे, अन्नद्रव्यांची कमतरता इत्यादी बाबी त्वरित निदर्शनास येतात आणि परिणामी तत्काळ योग्य उपाययोजना करता येतात..सद्यःस्थितीत हे ड्रोन एक पीक पद्धतीत उत्तम कार्य करतात, परंतु आंतरपीक पद्धतीत किंवा अनेक पिके असलेल्या शेतांमध्ये काही मर्यादा येतात. या मर्यादा कमी करण्यासाठी ड्रोनमध्ये अधिक प्रभावी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करण्यासाठी संशोधक प्रयत्नशील आहेत. त्यामुळे भविष्यात ड्रोन तंत्रज्ञानाची क्षमता निश्चितच वाढेल. ड्रोन तंत्रज्ञानाचा उपयोग केल्याने पीक व्यवस्थापन अधिक अचूक, कार्यक्षम आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने हाताळणे शक्य झाले आहे..Drone Technology : ड्रोन तंत्रज्ञानाकडे शेतकऱ्यांनी फिरवली पाठ ; चाळीसगाव तालुक्यातील चित्र; एका वर्षात एकाही शेतकऱ्याने घेतला नाही लाभ.मल्टीस्पेक्ट्रल सेन्सर्स, जीपीएस, जीआयएस प्रणाली आणि तात्काळ माहिती संकलनाच्या मदतीने पिकांची वाढ, आरोग्य, पाण्याची गरज तसेच कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव यांचे सूक्ष्म विश्लेषण करणे शक्य होते. ड्रोनद्वारे खते व कीटकनाशकांची नियंत्रित फवारणी केल्यामुळे निविष्ठांवरील खर्च कमी होतो, उत्पादकता वाढते आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्यास मदत होते. नजीकच्या भविष्यात ड्रोन हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मशीन लर्निंग आणि आयओटी तंत्रज्ञानासह संयुक्तरित्या वापरल्यास आणखी प्रभावी ठरू शकतात. भविष्यात ड्रोन आधारित शेती ही अन्नसुरक्षा आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्याचे एक प्रभावी माध्यम ठरू शकते..पीक आरोग्याचे अवलोकनआधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून ड्रोनच्या मदतीने पिकाच्या आरोग्याचे निरीक्षण करणे शक्य होते. पारंपरिक पद्धतीने विस्तृत क्षेत्रातील पिकांचे सूक्ष्म निरीक्षण करणे अत्यंत अवघड असते. पेरणीपासून ते काढणीपर्यंत पिकाच्या वाढीच्या विविध अवस्थांमध्ये सतत लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे आवश्यकतेनुसार उपाययोजना करता येतील.पिकांमध्ये आढळणारी लक्षणे, कमतरता आणि दोषांचे निदान करून योग्य उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. जसे की खतांचा वापर, बुरशीनाशके, कीटकनाशके आणि विद्राव्य खतांची फवारणी इत्यादी..Drone Technology : ड्रोन तंत्रज्ञान योजनेस अल्प प्रतिसाद; अनुदानासाठी अल्प अर्ज.ड्रोनमध्ये विविध प्रकारच्या कॅमेऱ्यांचा उपयोग केला जातो. साध्या आरजीबी कॅमेऱ्यांच्या साह्याने पानांचे रंगीत छायाचित्रण केले जाते, ज्यामुळे पाने पिवळी पडणे, कीड, रोग किंवा वाढ कमी असणारे भाग सहजपणे ओळखता येतात. तसेच, ड्रोनमध्ये इन्फ्रारेड किंवा मल्टिस्पेक्ट्रल कॅमेऱ्यांच्या साह्याने शेतातील पिकांचे छायाचित्रण करून ते संगणकावर विश्लेषित केले जाते. त्यामुळे शेतकऱ्याला शेतातील पिकाची नेमकी स्थिती त्वरित समजते आणि पारंपरिक पद्धतीच्या तुलनेत जलद माहिती उपलब्ध झाल्यामुळे तातडीने योग्य उपाययोजना करता येतात..वनस्पतींच्या आरोग्याचे अवलोकन करण्यासाठी, ड्रोनमध्ये ‘नॉर्मलाइज्ड डिफरन्स व्हेजिटेशन इंडेक्स’ हे विशेष प्रतिमा विश्लेषण तंत्रज्ञान वापरले जाते. या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने वनस्पतींच्या आरोग्याची तपासणी करून त्यांची विस्तृत रंगीत चित्रे मिळवता येतात. ड्रोनमध्ये समाविष्ट असलेले मल्टिस्पेक्ट्रल सेन्सर्स पिकातून परावर्तित होणाऱ्या प्रकाशाचे मापन करतात. या मापनावरून ‘इंडेक्स’ काढला जातो, जो पिकांमधील हिरवाई आणि क्लोरोफिलची पातळी दर्शवितो. यामुळे पीक निरोगी आहे की ताणतणावाखाली, हे समजण्यास मदत होते. हायपरस्पेक्ट्रल इमेजिंगच्या साह्याने, उघड्या डोळ्यांनी दिसण्यापूर्वीच पिकांवरील रोग किंवा पोषक तत्त्वांची कमतरता ओळखता येते. त्याप्रमाणे, थर्मल सेन्सर्सच्या साह्याने पिकांमधील पाण्याचे प्रमाण आणि जमिनीतील ओलावा तपासला जातो..Drone Technology : ड्रोनद्वारे फवारणी करताना अशी घ्या काळजी .रसायनांची फवारणीशेतीमध्ये ड्रोनद्वारे फवारणी करण्याचे तंत्रज्ञान खूपच प्रभावी आणि लोकप्रिय ठरत आहे. यामुळे कीटकनाशके, बुरशीनाशके आणि पाण्यात विरघळणाऱ्या खतांची फवारणी अधिक कार्यक्षम होते. ड्रोनच्या मदतीने साधारणतः ५ ते ७ मिनिटांत एक एकर क्षेत्रावर फवारणी पूर्ण होते. पारंपरिक पद्धतीने यासाठी खूप वेळ लागतो. एका दिवसात ३० ते ४० एकर क्षेत्रावर फवारणी करणे ड्रोन तंत्रज्ञानाने शक्य आहे.ड्रोनमध्ये अल्ट्रा लो व्हॉल्यूम तंत्रज्ञानाने फवारणी होत असल्यामुळे पाण्याचा वापर ९० टक्क्यांपर्यंत कमी होतो आणि कीडनाशकांचा अनावश्यक खर्च टळतो. शेतकऱ्याला स्वतः पिकांमध्ये उतरून फवारणी करण्याची गरज नाही, त्यामुळे कृषी रसायनांशी थेट संपर्क टळतो आणि विषबाधेचा धोका कमी होतो. ड्रोनमध्ये असलेल्या सेन्सर्समुळे पिकांची उंची आणि गरजेनुसार कृषी रसायनांची फवारणी केली जाते..प्रादेशिक स्थितीचे सूक्ष्म अवलोकनसुव्यवस्थित क्षेत्र नियोजनामध्ये भूमीतील ओलावा, प्राकृतिक रचना, मृदेची गुणवत्ता, जमिनीची धूप, पोषक तत्त्वे आणि जमिनीची उत्पादन क्षमता यांचे मूल्यांकन करणे महत्त्वपूर्ण आहे. यासाठी आवश्यक विविध प्रकारच्या सेन्सर्सयुक्त ड्रोन कमी वेळात, अधिक प्रभावीपणे आणि अचूक क्षेत्र-नकाशा तयार करू शकतात. त्यामुळे सिंचन प्रणाली प्रभावीपणे वापरणे शक्य होते, तसेच शेतातील पाण्याचा निचरा होणारी प्रणाली आणि जिरायती तसेच कोरडवाहू क्षेत्र निश्चित करता येतात.ड्रोनमधील उपकरणांना आधुनिक संवेदक जोडल्यास, मातीतील उपलब्ध नायट्रोजनची पातळी देखील तपासता येते, ज्यामुळे खतांचा योग्य प्रमाणात वापर करणे शक्य होते..Drone Technology Certificate Course : ‘वनामकृवि’ मध्ये कृषी ड्रोन तंत्रज्ञान शिकण्याची संधी .बियाणे रोपण आणि पेरणीपरदेशात वृक्षारोपणासाठी स्वयंचलित ड्रोन सीडर्सचा वापर होत आहे. त्यामुळे डोंगराळ भागातील दुर्गम वनांमध्ये ड्रोनच्या साह्याने बियाणे टाकणे शक्य झाले आहे.ड्रोनद्वारे माती आणि खतांच्या मिश्रणाचे गोळे, म्हणजेच सीड बॉल्स जमिनीवर सोडले जातात. पारंपरिक पद्धतीच्या तुलनेत ड्रोन दहा पट अधिक वेगाने सीड बॉल्स जमिनीवर टाकू शकते. जीपीएस प्रणालीमुळे अचूक ठिकाणी लागवड करणे शक्य होते..सुरक्षारक्षकशेती क्षेत्रात पिकांचे संरक्षण करणे हे एक महत्त्वपूर्ण आव्हान आहे. विशेषतः रात्रीच्या अंधारात जंगली प्राणी शेतात घुसून उपद्रव माजवतात किंवा पिकांचे नुकसान करतात. अशा परिस्थितीत ड्रोनचा उपयोग करणे अत्यंत प्रभावी ठरते. ड्रोनमध्ये असलेल्या थर्मल कॅमेऱ्यांच्या साह्याने प्राण्यांच्या हालचालींची नोंद घेतली जाते आणि त्यांच्याजवळ जाऊन मोठ्या आवाजात सायरन वाजवून अथवा प्रकाशझोत टाकून त्यांना कोणतीही इजा न करता हुसकावून लावता येते..Drone Technology Certificate Course : ‘वनामकृवि’ मध्ये कृषी ड्रोन तंत्रज्ञान शिकण्याची संधी .नगदी पिकांचे तसेच फळबागांचे चोरीपासून संरक्षण करण्यासाठी ड्रोनच्या साह्याने रात्री गस्त घालणे शक्य होते. मोठ्या भूभागावरील जमिनीच्या कुंपणांची अखंडता तपासण्यासाठी ड्रोनचा वापर करणे सोपे जाते. त्याचप्रमाणे, वन्यजीवांपासून वनसंपत्तीचे रक्षण करण्यासाठी ड्रोन महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ड्रोनद्वारे शेतातील दिवसाच्या कामांचे हवाई दृश्य घेणे शक्य होते.गवताळ कुरणांमध्ये जनावरांच्या कळपावर नजर ठेवणेदेखील ड्रोन तंत्रज्ञानामुळे सुलभ झाले आहे. कळपातून भरकटलेल्या अथवा जखमी झालेल्या प्राण्यांना शोधण्यासाठी देखील ड्रोन उपयुक्त ठरतात..पशुधन व्यवस्थापनविस्तृत चराऊ कुरणांमध्ये तसेच वनक्षेत्रात जनावरांचे निरीक्षण आता ड्रोनच्या साह्याने केले जाते. कळपातील एखादा प्राणी भरकटल्यास, जीपीएस प्रणालीद्वारे त्याचा मागोवा घेणे सोपे होते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता असलेल्या प्रगत सॉफ्टवेअरमुळे ड्रोन जनावरांची संख्या अचूकपणे मोजू शकतात. रेडिओ फ्रिक्वेन्सी आयडेंटिफिकेशन टॅगमुळे प्रत्येक जनावराची स्वतंत्र ओळख निश्चित करता येते.जनावरांच्या चाऱ्यासाठी असलेल्या विस्तीर्ण क्षेत्रातील कुरणांचे योग्य नियोजन शक्य होते. मोठ्या गवताळ प्रदेशात चरणाऱ्या जनावरांच्या कळपांचे व्यवस्थापन करणे हे अत्यंत कष्टदायक आणि वेळ घेणारे काम आहे, कारण त्यात मनुष्यबळाची जास्त आवश्यकता असते. अशा परिस्थितीत, उच्च रिझोल्यूशनच्या इन्फ्रारेड कॅमेऱ्यांनी सज्ज असलेल्या ड्रोनच्या साह्याने मोठ्या प्रमाणावर असलेल्या पशुधनाचे निरीक्षण करता येते.ड्रोनमध्ये लावलेल्या सेन्सर्समुळे जनावरांचे तापमान नोंदवणे किंवा कमी हालचाल करणाऱ्या जनावरांची त्वरित ओळख पटवणे शक्य होते. आजारी जनावरांची माहिती मिळाल्यावर त्यांच्यावर तातडीने आरोग्यविषयक उपाययोजना करता येतात..Drone Technology : शेतीतील बदलाचा ‘हवाई मार्ग’.परागीभवननैसर्गिकरीत्या परागीभवनाचे कार्य मधमाशी, विविध प्रकारचे कीटक आणि हवा इत्यादी माध्यमांद्वारे होते. मागील काही वर्षांपासून प्रदूषणामुळे मधमाशांच्या वसाहती मोठ्या संख्येत नष्ट होत असल्यामुळे परागीभवनावर विपरीत परिणाम होत आहे. त्यामुळे कृत्रिम परागीभवनाकरिता ड्रोनचा वापर वाढत आहे.परागकण एका विशिष्ट द्रवात, म्हणजेच बफर द्रवामध्ये मिसळले जातात आणि इलेक्ट्रोस्टॅटिक नोझलद्वारे त्यांची फवारणी केली जाते. इलेक्ट्रोस्टॅटिक चार्जमुळे परागकण फुलाच्या स्त्रीकेसराकडे आकर्षित होतात. नॅनो ड्रोनच्या खालच्या बाजूला मृदू तंतू हे आयोनिक लिक्विडने लेपित केलेले असतात. जेव्हा ड्रोन एखाद्या फुलाला स्पर्श करतो, तेव्हा हे तंतू परागकण उचलतात आणि ते दुसऱ्या फुलांवर सोडतात..ड्रोनचा वापर करून करण्यात येणाऱ्या परागीभवनातील इलेक्ट्रोस्टॅटिक आकर्षण हे सर्वात महत्त्वपूर्ण तांत्रिक वैशिष्ट्य आहे. परागकणांवर धनप्रभार दिला जातो, तर वनस्पती नैसर्गिकरीत्या ऋणप्रभारित असतात. यामुळे ड्रोनने हवेत सोडलेले परागकण भरकटत न जाता थेट फुलांकडे आकर्षित होतात, ज्यामुळे परागकणांचा ऱ्हास कमी होतो.पिकांच्या उत्पादनात वाढ करण्यासाठी नॅनो ड्रोनद्वारे परागीभवन करण्याच्या कल्पनेवर आधारित अनेक स्टार्ट-अप्स पुढे येत आहेत. हे तंत्रज्ञान सध्या संशोधनाच्या स्तरावर कार्यरत आहे..Drone Technology For Farming : पिकांच्या काढणीची वेळ सुचवेल ‘एआय-ड्रोन’.हवामानातील अनिश्चितता, विसंगती ओळखहवामानातील असंगतता शोधण्यासाठी ड्रोन तंत्रज्ञान एक आधुनिक उपाय म्हणून उदयास आले आहे. उपग्रह किंवा नेहमीच्या हवामान केंद्रांच्या तुलनेत, ड्रोन जमिनीलगत जास्त अचूक माहिती मिळवू शकतात. यात लावलेले अत्याधुनिक संवेदक हवेतील तापमान, आर्द्रता, दाब आणि वाऱ्याची दिशा यांमधील लहान बदल त्वरित नोंदवितात. या माहितीमुळे अचानक येणारी वादळे, अतिवृष्टी आणि ढगफुटी यांसारख्या हवामानातील बदलांची पूर्वसूचना मिळविणे सोपे होते.शेतीमध्ये थर्मल इमेजिंग ड्रोनच्या साह्याने पिकांवरील उष्णतेचा ताण किंवा दव पडण्याची शक्यता अगोदरच ओळखता येते, त्यामुळे शेतकरी पिकांचे संभाव्य नुकसान टाळण्यासाठी योग्य उपाय करू शकतात. उदाहरणार्थ, वादळांच्या केंद्र भागातील निरीक्षणासाठी तितक्याच क्षमतेचे स्टॉर्म ड्रोन वापरले जातात. या निरीक्षणांमुळे संभाव्य धोके ओळखता येतात. वेगवान वाऱ्यांसोबत येणारे ढग तपासणे शक्य होते. त्यामुळे आगामी पावसाचा अचूक अंदाज मिळवणे शक्य होते..सिंचन नियंत्रणजल व्यवस्थापन आणि सिंचन नियंत्रणासाठी ड्रोनचा वापर अचूक शेतीचा, म्हणजेच प्रिसिजन फार्मिंगचा एक महत्त्वपूर्ण भाग बनला आहे. यामुळे केवळ पाण्याची बचत होते असे नाही, तर पिकांना आवश्यकतेनुसार पाणी मिळवणे देखील सुलभ झाले आहे.पिकांमधील पाण्याची कमतरता ओळखणे या तंत्रज्ञानाच्या साह्याने शक्य झाले आहे. ड्रोनमध्ये स्थापित औष्णिक आणि बहुपर्ण-पटीय (मल्टी स्पेक्ट्रल) सेन्सर्स पिकांच्या पानांचे तापमान मोजतात. ज्या वनस्पतींना पाण्याची आवश्यकता असते, त्यांच्या पानांचे तापमान वाढते. ड्रोन तापमानाचे विश्लेषण करून शेतातील पिकांचे रंग-संकेतिक नकाशे (कलर कोडेड मॅप) तयार करते, ज्यामुळे शेतकऱ्याला शेतातील कोणत्याभागात नेमके पाणी देण्याची गरज आहे हे समजते..ड्रोनच्या साह्याने विस्तृत क्षेत्रावरील शेतातील सिंचन प्रणालीचे व्यवस्थापन आणि देखभाल करता येते. आधुनिक ड्रोन अति-वर्णक्रमीय प्रतिमा (हायपर स्पेक्ट्रल इमेजरी) वापरून जमिनीच्या विविध स्तरांमधील ओलाव्याचे प्रमाण दर्शवू शकतात. यामुळे स्मार्ट सिंचन शक्य होते.नवीन शेत विकसित करताना किंवा सिंचनाचे नियोजन करताना, ड्रोनद्वारे जमिनीच्या उताराचे मापन केले जाते. याचा उपयोग योग्य जल व्यवस्थापन आणि सिंचन प्रणालीचे नियोजन करण्यासाठी होतो.- डॉ. निशान पाटील९०९६३३९५९५- संदीप संकपाळ७७०९३१८२७८(शास्त्रज्ञ व विभाग प्रमुख, कृषी यंत्र व शक्ती अभियांत्रिकी विभाग, वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, मांजरी, पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
