पोर्णिमा राठोड, डॉ. दयानंद टेकाळेMechanization in Animal Husbandry: पशुसंवर्धनामध्ये अनेक कामे हातानेच केली जातात. त्यामुळे पशुपालन व्यवसायामध्ये अधिक मनुष्यबळ आवश्यक असते. सध्या ग्रामीण भागामध्ये मनुष्यबळाची उपलब्धता ही मोठी समस्या झाली आहे. त्यामुळे शेतकरी पशुपालनापासून दूर होत आहेत. ते टाळण्यासाठी पशुसंवर्धनामध्ये यांत्रिकीकरणाला प्राधान्य देण्याची गरज आहे..पशुपक्षिपालनामध्ये केवळ मानवी कष्टावर अवलंबन राहणे शक्य नाही. त्यामुळे पशुपालनामध्ये स्वयंचलित यंत्रे, उपकरणे आणि प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर अधिक वाढविण्याची आवश्यकता आहे. त्यामुळे पूर्वी जी कामे हाताने केली जात होती, त्यासाठी पर्यायी यंत्रांचा वापर करणे गरजेचे आहे. यामुळे दुग्ध व्यवसाय आणि कुक्कुटपालन अधिक सोपे, जलद, कमी मनुष्यबळात आणि अधिक फायदेशीर होऊ शकते..आज पशुसंवर्धन क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), इंटरनेट ऑफ थिंग्स (IoT), ड्रोन, सेन्सर्स आणि कॅमेरे यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर वाढू लागला आहे. या तंत्रज्ञानामुळे उत्पादकता वाढते, रोगांचे लवकर निदान होते आणि पशू आरोग्य सुधारते. तसेच शाश्वत पद्धतीने वाढती जागतिक मागणी पूर्ण करण्यास मदत होते..पशुसंवर्धनातील यांत्रिकीकरणाचे घटकगोठा व्यवस्थापन शेण साफ करणारी यंत्रे (Scrapers) : गोठ्यातील शेण व लघवी स्वयंचलितपणे साफ करण्यासाठी वापरली जातात. स्वयंचलित ब्रश : जनावरांना स्वच्छ ठेवण्यासाठी व आराम देण्यासाठी सेन्सर-आधारित ब्रश. पशुधन धुण्याची यंत्रे : जनावरांना धूळ, घाण व परजीवींपासून मुक्त ठेवतात. फॉगर व फॅन सिस्टीम : उन्हाळ्यात तापमान नियंत्रणासाठी उपयुक्त..चारा व्यवस्थापनचाफ कटर : चारा बारीक कापण्यासाठी वापरले जाते.फीड मिक्सर : चारा, पेंड व खनिजांचे संतुलित मिश्रण तयार करते.सेमी ऑटोमॅटिक फीडर : जनावरांना ठरलेल्या वेळेनुसार आणि प्रमाणात चारा पुरवतो..दूध काढणी यंत्रेमोठ्या गोठ्यांमध्ये हाताने दूध काढण्याऐवजी मिल्किंग मशिनचा वापर केला जातो. यामुळे वेळेची बचत होते आणि दूध स्वच्छ व निर्जंतुक राहते. काही ठिकाणी रोबोटिक मिल्किंग सिस्टिमचा वापर केला जातो. या तंत्रामध्ये गाय स्वतः मशिनकडे येते आणि स्वयंचलित दूध काढणी होते..आरोग्य व देखरेखजनावर उचलण्याची यंत्रे : आजारी किंवा पडलेल्या जनावरांना उभे करण्यासाठी उपयुक्त.सेन्सर्स व RFID चिप्स : हालचाल, तापमान, रवंथ, माज (heat) ओळखण्यासाठी वापर.मोबाइल अॅप्स : सर्व माहिती रिअल-टाइममध्ये उपलब्ध होते..Animal Husbandry: पशुपालकांच्या प्रगतीसाठी आर्थिक बळ.आधुनिक पशुसंवर्धनात सेन्सरचा वापरएआय संवेदक हे पशुधन आणि त्यांच्या पर्यावरणाचे विहित वेळेत (रिअल-टाइम) निरीक्षण सक्षम करून शेतीमध्ये परिवर्तन घडवत आहेत. त्यामुळे प्राण्यांचे आरोग्य सुधारते. त्यांची उत्पादकता वाढते. संवेदक विविध परिणामावरील माहिती गोळा करतात. त्या माहितीचे विश्लेषण एआय कार्यप्रणालीने केल्यामुळे पशुपालकाला अचूक निर्णयासाठी मदत करतात. ते अचूक पशुधन पालन (पीएलएफ), पशू आरोग्य सुधारण्यास, श्रम कमी करण्यास आणि कार्यक्षमता वाढविण्यास मदत करतात. .प्रमुख शासकीय संस्था व त्यांचे सुरू असलेले उपक्रम विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग (DST) : राष्ट्रीय सायबर-फिजिकल सिस्टिम मिशन अंतर्गत २५ टेक इनोव्हेशन हब तयार करण्यात आले आहेत. त्यापैकी ३ हब हे AI व IoT आधारित पशुधन व्यवस्थापनावर लक्ष केंद्रित करतात.आयआयटी, मुंबई व आयआयटी, खरगपूर : एआय व आयओटी तंत्रज्ञानाचा वापर करून जनावरांतील आजारांचे निदान व अचूक व्यवस्थापन साधने विकसित करत आहेत..आयआयटी, अलाहाबाद : संस्थेने गुरांच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी एक व्हिडिओ-आधारित प्रणाली विकसित केली आहे. त्याचा वापर रोगाचे लवकर निदान करण्यासाठी, जीव वाचविण्यासाठी आणि दुग्धशाळांमध्ये उत्पादकता सुधारण्यासाठी होऊ शकतो. इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY) : ‘डिजिटल इंडिया’ उपक्रमांतर्गत आयओटी उत्कृष्टतेची केंद्रे (उदा. गुरुग्राम, गांधीनगर, विशाखापट्टणम) आणि नॅसकॉम व राज्य सरकारांशी भागीदारी केली आहे. तिथे कृषी व पशुधनासाठी आयओटी साधनांच्या विकसनाला प्रोत्साहन दिले जाते..राष्ट्रीय कृषी संशोधन आणि शिक्षण प्रणाली (NARES) : यात विविध कृषी संशोधन संस्था व कृषी विद्यापीठांचा समावेश आहे. एआय व आयओटी आधारित पशुधन व कृषी क्षेत्रातील संशोधन व विकासावर लक्ष केंद्रित केले जाते. प्रगत तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके व ज्ञान प्रसाराचे उपक्रम राबवितात. पशुधन व्यवस्थापनासाठी सहकार्यात्मक संशोधन व तांत्रिक सल्ला पुरवतात. भाकृअप अभाससंप्र पशुसंवर्धनातील यांत्रिकीकरण योजना सीआएई भोपाळ: पशुपालनात यांत्रिकीकरणाची पातळी वाढविण्यासाठी आणि दुग्धजन्य प्राणी आणि कुक्कुटपालनातील यांत्रिकीकरणाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पशुपालन यांत्रिकीकरणावरील नऊ राज्यांमध्ये विविध विद्यापीठांतर्गत केंद्रामध्ये काम करत आहे..राष्ट्रीय कृषी नवोपक्रम प्रकल्प (NAIP) : हा प्रकल्प भारतीय कृषी संशोधन परिषदेतर्फे राबविला जातो. त्यामध्ये विविध कृषी व पशुपालन संस्थांमार्फत तंत्रज्ञान आधारित प्रयोगशील प्रकल्प राबवले जातात. ग्रामीण उपजीविका सुरक्षितता वाढविण्यासाठी भारतीय कृषी क्षेत्रात तंत्रज्ञान-आधारित नवोपक्रम ओळखणे आणि त्यांना प्रोत्साहन देणे. डिजिटल इंडिया मिशन : डिजिटल इंडिया मिशन अंतर्गत पशुपालनाच्या विविध विषयांमध्ये डिजिटल सुविधा पुरवण्याचे कार्य सुरू आहे. ‘गोकूळ ग्राम’ योजनेअंतर्गत गोठ्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि देशी जनावरांचे संवर्धन.. ई-गोपाला (e-GOPALA) पोर्टल : हा दुग्ध उत्पादकांना त्यांच्या जनावरांचे व्यवस्थापन करण्यास मदत करणारे एक डिजिटल प्लॅटफॉर्म आहे. ग्रामीण महिला पशू सखी म्हणून प्रशिक्षण घेऊन स्थानिक स्तरावर डिजिटल मदतनीस बनतात..तंत्रज्ञान वापरासाठी प्रशिक्षण गरजेचे कुशल वापरकर्त्यांशिवाय यांत्रिकीकरण अयशस्वी आहे. शेतकरी आणि कामगारांना उपकरणे चालवणे, देखभाल करणे यासाठी प्रशिक्षण देणे गरजेचे प्रत्यक्ष क्षेत्रावर प्रात्यक्षिक, कार्यशाळा आणि प्रत्यक्ष अनुभव भेटी आयोजित करण ग्रामीण भागात कृषी-तंत्रज्ञान केंद्रे किंवा केंद्रांना प्रोत्साहन देणे गरजेचे..यांत्रिकीकरणाची आव्हाने जास्त प्रारंभिक गुंतवणूक खर्च : यंत्रसामग्री खरेदी आणि बसविण्याचा प्रारंभिक खर्च काही शेतकऱ्यांसाठी अडथळा ठरू शकतो. कुशल मनुष्यबळाची आवश्यकता : यांत्रिक प्रणाली चालवण्यासाठी आणि देखभालीसाठी प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता असते. तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहणे : प्रणाली बिघाड झाल्यास किंवा देखभाल किंवा दुरुस्तीमध्ये समस्या असल्यास तंत्रज्ञानावर जास्त अवलंबून राहण्यामुळे असुरक्षितता निर्माण होऊ शकते..Agriculture Technology: ट्रॅक्टरचलित ऊस बड-चिप रोपण यंत्र. प्राणी आरोग्यावर परिणाम : यंत्रांचा योग्य वापर न झाल्यास प्राण्यांच्या आरोग्यावरही नकारात्मक परिणाम करू शकते. उदा. वाढता ताण किंवा नैसर्गिक वर्तनासाठी कमी संधी. इंटरनेट मर्यादा : उपकरणांची कार्यक्षमता इंटरनेटच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असते. अनेक ग्रामीण, दुर्गम व डोंगरी, भागांमध्ये अजूनही मोबाइल नेटवर्क किंवा इंटरनेट सेवा खंडित आहे. माहिती मिळण्यास अडथळा आल्यास जनावरांशी संबंधित तातडीची माहिती वेळेवर मिळत नाही. व्यवस्थापनात अडथळा निर्माण होतो..भविष्यातील शक्यता अधिक अचूक संवेदकांचा विकास. स्वयंचलित यंत्रणेचे एकत्रीकरण प्राण्यांसाठी रोबोटिक्स आणि स्वयंचलित यंत्रणांचा वापर. शाश्वतता आणि संसाधन व्यवस्थापन. माहिती सुरक्षा आणि गोपनीयता, मानव-तंत्रज्ञान संवाद पशुधनाचे वर्तन आणि आरोग्य संशोधन.शिक्षण आणि कौशल्य विकासपशुसंवर्धनातील यांत्रिकीकरण हे आजच्या काळातील अपरिहार्य गरज बनले आहे. मनुष्यबळाची कमतरता, वाढता खर्च आणि उत्पादकतेची गरज लक्षात घेता आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्याशिवाय पशुपालन क्षेत्राचा विकास शक्य नाही. त्यामुळे यांत्रिकीकरणाचा योग्य वापर आणि प्रशिक्षण यावर भर देणे अत्यंत आवश्यक आहे..पशुसंर्धनातील यंत्रिकीकरणाचे फायदे वेळेची बचत : पूर्वी ज्या कामांना तासन्तास जात असत, त्या दूध काढणी, चारा कापणीसारख्या कामांना मिल्किंग मशिन व चाफकटरमुळे काही मिनिटांत पूर्ण होते. श्रमात घट : यंत्रामुळे शारीरिक कष्ट कमी होतात. घरातील महिलाही अशी कामे सहज करू शकतात.दुधाची स्वच्छता आणि गुणवत्ता : हाताने दूध काढण्यापेक्षा मशिनने दूध काढल्यास बाहेरची घाण किंवा केस दुधात पडत नाहीत. यामुळे दूध स्वच्छ राहते आणि त्याची प्रत सुधारते.. चाऱ्याचा अपव्यय टळतो : ‘कुट्टी मशिन’मुळे चाऱ्याचे बारीक तुकडे होतात. यामुळे जनावरे संपूर्ण चारा खातात आणि वाया जाण्याचे प्रमाण ५० टक्क्यांनी कमी होते. जनावरांचे आरोग्य : ऑटोमॅटिक ब्रशिंग मशिन किंवा रबर मॅट्समुळे जनावरांना आराम मिळतो. त्यांच्या अंगाची स्वच्छता होऊन मालिश झाल्याने रक्तभिसरण सुधारते. ऊना, पिसवा, गोचीड यांसारखा परोपजीवी जंतूंचा प्रादुर्भाव कमी राहण्यास मदत होते. परिणामी, पशुधन आजारी पडण्याचे प्रमाण कमी होतो..अचूक व्यवस्थापन : आधुनिक यंत्रांद्वारे (उदा. सेन्सर्स) जनावरांना किती आहार द्यायचा, त्यांचे तापमान किती आहे आणि ते कधी माजावर येणार आहेत, याची अचूक माहिती मिळते. ज्यांचा माज लवकर लक्षात येत नाही, अशा प्राण्यांसाठी उदा. म्हैस) हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते.स्वच्छता : दुधाची गुणवत्ता सुधारते आणि जनावरांचे आजार कमी होतात..पशुसंवर्धनात ‘एआय’चा वापर एआयअॅप्लिकेशन वापरलेले इनपुट एआय कार्यक्षमता शेतकऱ्यांना होणारा फायदाआरोग्य देखरेख सेन्सर्समधून तापमान, क्रियाकलाप, हृदय गती, आहार वर्तन, श्वसनगती प्राण्यांच्या आरोग्याचे आणि वर्तनाचे सतत निरीक्षण, आजाराची सुरुवातीची लक्षणे शोधते. लवकर उपचार, कमी मृत्युदरपशुधनातील माज ओळखणे हालचाल, वर्तन, तापमानात बदल (सेन्सर्सद्वारे) उष्णतेच्या चक्रांचा अंदाज लावते..जास्त गर्भधारणा यश, कमी प्रतीक्षा दूध उत्पन्नअंदाज आहाराची माहिती, अनुवंशशास्त्र, स्तन्यपान इतिहास, हवामान माहिती दूध उत्पादनाच्या चढ -उताराचा अंदाज लावतात. खाद्य, प्रजनन, नियोजन अनुकूल करते.- पोर्णिमा राठोड (वरिष्ठ संशोधन सहयोगी),७२६४००१४६८, - डॉ. दयानंद टेकाळे(संशोधन अभियंता), ९८५०१४११२१, भाकृसंप अभाससंप्र, पशुसंवर्धनातील यांत्रिकीकरण, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
