अक्षय ऊर्जा स्रोतांमध्ये सूर्यप्रकाश, वारा, पाऊस, लाटा, आणि भूगर्भीय उष्णता यांचा समावेश होतो. भारतामध्ये घरगुती, कृषी आणि औद्योगिक ऊर्जेची आवश्यकता भागविण्यासाठी सौर, पवन आणि बायोमास ऊर्जास्रोत महत्त्वाचे आहेत.
सौरऊर्जा हा सर्व ऊर्जा स्रोतांचा पारंपरिक आणि अपारंपरिक ) मुख्य स्रोत आहे. सौर उष्णतेचा वापर ड्रायर, वॉटर हीटर, कुकर इत्यादींद्वारे करता येतो. याव्यतिरिक्त सौर ऊर्जेचा वापर सौर फोटोव्होल्टेईक सिस्टीमचा वापर करून विद्युत ऊर्जेमध्ये रूपांतरित करून केला जाऊ शकतो. डॉ.पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ अंतर्गत अपारंपरिक ऊर्जा स्रोत आणि विद्युत अभियांत्रिकी विभागाने तंत्रज्ञान आणि अक्षय ऊर्जा उपकरणे विकसित केली आहेत.
सुधारित ५० घनमीटर क्षमतेचे बायोगॅस संयंत्र
बायोगॅस हा ऊर्जेचा चांगला स्रोत आहे. बायोगॅसचा वापर वाहनांसाठी मुख्य स्रोत असलेल्या आयसी इंजीन आणि सामान्यतः विद्युत ऊर्जेसाठी जनरेटर ऊर्जा देण्यासाठी केला जातो. अकोला येथील डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापिठाच्या दुग्धशास्त्र विभागामधील यंत्रणांना (दुग्ध यंत्रणा, पाश्चरायझर, क्रीम विभाजक) आवश्यक असणारी ऊर्जा पूर्ण करण्यासाठी ५० घनमीटर क्षमतेचा बायोगॅस प्रकल्प वीज निर्मितीसाठी विकसित करण्यात आला आहे. या प्रकल्पाद्वारे दुग्धशाळेतील वीजपुरवठ्याची आवश्यकता ५ तासांपर्यंत पूर्ण करता येते. केवळ रासायनिक कीटकनाशकांच्या वापरावर पूर्णपणे अवलंबून राहिल्याने खर्च वाढतो. तसेच किडींच्यामध्ये कीडनाशकांची प्रतिकारक्षमता वाढते. हे लक्षात घेऊन एकात्मिक कीड नियंत्रणासाठी सौर प्रकाश कीटक सापळा विकसित करण्यात आला आहे. सौर प्रकाश सापळ्यांचा उपयोग फोटोटॅक्टिक कीटकांच्या देखरेख आणि व्यवस्थापनासाठी प्रभावी साधन आहे. फळबागा, भाजीपाला आणि सर्व हंगामी शेती पिकांमध्ये उपयुक्त. दोन एकर क्षेत्रासाठी एक सापळा पुरेसा. सापळ्यासाठी ग्रीडमधून विद्युत ऊर्जेचा वापर केला जात नाही. पिकाच्या उंचीनुसार १० फूट उंचीवर सापळा लावावा. सापळ्यामध्ये १० वॉटचे पीव्ही पॅनेल आणि १२ व्होल्ट, ७ Ah लीड अॅसिड बॅटरी आहेत. दिवसा बॅटरी चार्ज करण्यासाठी सौर पॅनलचा वापर केला जातो. तसेच प्रभारी नियंत्रक, डस्क टू डाउन इलेक्ट्रिक सर्किट आणि स्टँड वापरण्यात आला आहे. कीटकांच्या आकर्षणासाठी ५ वॉट, यूव्ही-ए निळा प्रकाश देणारा बल्ब वापरण्यात आला आहे. सकाळी ४ ते ६ आणि सायं. ६ ते रात्री १० दरम्यान संपूर्ण स्वयंचलित चालू / बंद ऑपरेटिंग सिस्टिम सापळ्यामध्ये आहे. रूफ-टॉप सौर विद्युत निर्मिती प्रकल्प
विद्यापीठाच्या आवारामध्ये मुख्य प्रशासकीय इमारत, कृषी अभियांत्रिकी महाविद्यालय, लायब्ररी आणि पोस्ट ग्रॅज्युएट इन्स्टिट्यूट विभागासाठी २०० केव्हीए एचटी विद्युत लोड आहे. विद्यापीठाचे वीजबिल कमी करण्यासाठी इमारतींच्या छताच्या उपलब्ध जागेचा उपयोग करून १९५ किलोवॉट पॉवर क्षमतेच्या सोलर रूफटॉप फोटोव्होल्टिक ऊर्जा निर्मिती युनिट बसविण्यात आले आहे. या प्रकल्पामुळे दरमहा सुमारे दोन लाख रुपयांची बचत होते. एसपीव्ही वीज निर्मिती केंद्राच्या १ किलोवॉटला १२ चौरस मीटर छप्पर क्षेत्रांची आवश्यकता असेल. नवीन आणि नूतनीकरणायोग्य ऊर्जा मंत्रालयांतर्गत भारतीय सौर ऊर्जा कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (एसईसीआय) केंद्र सरकार / राज्य / स्वायत्त शासकीय परिसर आणि भारतभरातील संस्थांसाठी रूफटॉप सौर ऊर्जा निर्मिती योजना राबवीत आहे. ग्रीड टाईड रूफ टॉप सोलर फोटोव्होल्टिक पॉवर प्लांटचा मुख्य फायदा म्हणजे उपभोग केंद्रात वीज निर्मिती होते. त्यामुळे ट्रान्समिशन व वितरण नुकसानीची बचत, अतिरिक्त जागेची आवश्यकता नाही. टेल-एंड ग्रिड व्होल्टेजमध्ये सुधारणा आणि सिस्टम कॉन्जेक्शन कमी होते. औषधी वनस्पती, हिरवा भाजीपाला वाळविण्यासाठी सौर शुष्ककाचा उपयोग होतो. सौर शुष्ककामध्ये हरितगृह परिणामामुळे तापमानात वाढ होते. सौर टनेल ड्रायर यूव्ही स्थिर पॉलिथिलीन (६ मिटर लांबी x ३ मिटर रुंदी x २ मीटर उंची). शुष्ककामधील तापमान हे वातावरणातील तापमानापेक्षा १० ते १५ अंश सेल्सिअसने जास्त असते. वाढलेला तापमान आणि गरम हवेच्या प्रवाहामुळे धान्य/ भाजीपाला / फळे लवकर वाळण्यास मदत होते. सौर शुष्ककामध्ये २०० मायक्रॉन जाडीच्या युव्ही स्टेबलाइज्ड पॉलिथिलीन शीटने झाकलेले हेमी सिलेंड्रिकल मेटलिक फ्रेम स्ट्रक्चर असते. शुष्ककाच्या आत नैसर्गिक संवाहनासाठी ड्रायरच्या वरच्या बाजूला चिमणी आहे. ड्रायरची क्षमता प्रति बॅच १०० किलो आहे. वाळलेल्या उत्पादनांचा रंग चव आणि सुगंध टिकविला जातो. - डॉ.सुरेंद्र काळबांडे,७५८८७६३७८७, (विभाग प्रमुख,अपारंपरिक ऊर्जा स्रोत व विद्युत अभियांत्रिकी विभाग, डॉ.पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ,अकोला)
