डॉ. गजानन ढगेSustainable Living: पर्यावरण संरक्षणासाठी केवळ शासनाची धोरणे पुरेशी नाहीत; समाज आणि व्यक्तींच्या जीवनशैलीतही बदल आवश्यक आहेत. जलसंधारण, प्लॅस्टिकमुक्त जीवनशैली, वृक्षसंवर्धन, ऊर्जा बचत आणि पर्यावरण शिक्षण यांतून व्यापक लोकसहभाग निर्माण करावा लागेल. त्याच वेळी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हवामान करार, कार्बन उत्सर्जन नियंत्रण आणि विकसित राष्ट्रांची जबाबदारीही महत्त्वाची ठरते..दरवर्षी ५ जूनला साजरा होणारा जागतिक पर्यावरण दिन हा केवळ औपचारिक जनजागृतीचा दिवस नाही; तो मानवजातीने आपल्या विकासाच्या संकल्पनांचे आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवस आहे. वाढते तापमान, उष्णतेच्या लाटा, अवकाळी पाऊस, पूर-दुष्काळाचे वाढते चक्र, जंगलतोड, जलसंकट आणि प्रदूषण या घटनांनी आज स्पष्ट केले आहे, की पर्यावरणाचा प्रश्न हा केवळ निसर्गप्रेमाचा विषय राहिलेला नाही, तर तो मानवी अस्तित्व, अर्थव्यवस्था आणि भविष्याशी निगडित गंभीर प्रश्न बनला आहे. .Pollution Control: प्रदूषण नियंत्रित करण्याचे ‘महानंद’ला आदेश.१९७२ मध्ये स्टॉकहोम येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या परिषदेनंतर जागतिक स्तरावर पर्यावरण संरक्षणाची संकल्पना अधिक मजबूत झाली. त्यातून ५ जून हा दिवस ‘जागतिक पर्यावरण दिन’ म्हणून साजरा केला जाऊ लागला. या दिवसामागील मूळ उद्देश स्पष्ट आहे, की पर्यावरणीय प्रश्नांविषयी जागतिक जागरूकता निर्माण करणे आणि राष्ट्रांना कृतीसाठी प्रवृत्त करणे. मात्र, अर्धशतक उलटूनही आज जग ज्या हवामान संकटासमोर उभे आहे, ते पाहता मानवाने अजूनही पुरेसे धडे घेतलेले नाहीत, असेच म्हणावे लागेल..हवामान बदलाचे संकटआजचे सर्वांत मोठे संकट म्हणजे हवामान बदल. औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इंधनांचा अतिरेकी वापर, जंगलतोड आणि अनियंत्रित उपभोगवादामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढत आहे. हिमनद्या वितळत आहेत, समुद्रपातळी वाढत आहे आणि हवामानाच्या पद्धती अधिक अनिश्चित होत आहेत. एकीकडे काही भागात अतिवृष्टीमुळे महापुरांची स्थिती निर्माण होत आहे, तर दुसरीकडे अनेक प्रदेश तीव्र दुष्काळाचा सामना करत आहेत. या संकटाचा परिणाम शेती, आरोग्य, पाणीपुरवठा आणि अन्नसुरक्षा यांवर थेट होत आहे..पर्यावरणीय संकटाचे दुसरे गंभीर रूप म्हणजे जैवविविधतेचा ऱ्हास. जंगलतोड, शहरी विस्तार आणि प्रदूषणामुळे अनेक वनस्पती व प्राणी प्रजाती नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत. परिसंस्थेचे हे असंतुलन केवळ वन्यजीवांसाठी धोकादायक नाही, तर मानवाच्या जीवनव्यवस्थेलाही असुरक्षित बनवणारे आहे. त्याचबरोबर वायू, जल आणि प्लॅस्टिक प्रदूषणाने आधुनिक विकासाच्या मॉडेलवर मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे..Environmental Conservation: जैवविविधता संवर्धन आणि परिसंस्था पुनरुज्जीवनाच्या दिशेने....या पार्श्वभूमीवर एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो, की विकास आणि पर्यावरण हे परस्परविरोधी आहेत का? उत्तर ‘नाही’ असेच आहे. खरी गरज आहे ती शाश्वत विकासाच्या संकल्पनेची. आर्थिक प्रगती, औद्योगिकीकरण आणि पायाभूत सुविधा यांची आवश्यकता नाकारता येणार नाही; परंतु निसर्गाच्या मर्यादा दुर्लक्षित करून होणारा विकास अखेरीस विनाशकारी ठरतो. म्हणूनच पर्यावरणपूरक उद्योग, नवीकरणीय ऊर्जा, जलसंवर्धन, कचरा व्यवस्थापन आणि जबाबदार उपभोग या संकल्पना आज विकासाच्या केंद्रस्थानी आणाव्या लागतील. भारतासारख्या विकसनशील देशांसाठी हा प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा आहे. दिल्लीतील वायूप्रदूषण, महाराष्ट्रातील पूर-दुष्काळाचे चक्र, हिमालयीन प्रदेशातील पर्यावरणीय अस्थिरता आणि वाढते जलसंकट ही त्याची काही उदाहरणे आहेत..पर्यावरणीय संकटाचा सर्वाधिक फटका गरीब, शेतकरी, आदिवासी आणि उपेक्षित समाजघटकांना बसतो. त्यामुळे पर्यावरणाचा प्रश्न हा सामाजिक न्याय आणि मानवी हक्कांशीही जोडला जातो. भारतीय संस्कृतीत निसर्गाला पूजनीय मानण्याची परंपरा आहे. नद्या, वृक्ष, पर्वत आणि भूमी यांच्याशी भावनिक नाते जोडणारी ही संस्कृती आधुनिक जगासाठीही दिशादर्शक ठरू शकते. महात्मा गांधीजींचे प्रसिद्ध विधान आज अधिक अर्थपूर्ण वाटते, की पृथ्वी प्रत्येकाच्या गरजा भागवू शकते; परंतु प्रत्येकाच्या हव्यासासाठी नाही. वाढत्या उपभोगवादाच्या युगात या विचाराचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते..पर्यावरण संरक्षणासाठी केवळ शासनाची धोरणे पुरेशी नाहीत; समाज आणि व्यक्तींच्या जीवनशैलीतही बदल आवश्यक आहेत. जलसंधारण, प्लॅस्टिकमुक्त जीवनशैली, वृक्षसंवर्धन, ऊर्जा बचत आणि पर्यावरण शिक्षण यांतून व्यापक लोकसहभाग निर्माण करावा लागेल. त्याचवेळी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हवामान करार, कार्बन उत्सर्जन नियंत्रण आणि विकसित राष्ट्रांची जबाबदारीही महत्त्वाची ठरते. जागतिक पर्यावरण दिन आपल्याला एक स्पष्ट संदेश देतो, की निसर्गावर विजय मिळविण्याच्या गर्वातून मानवाने आता सहजीवनाची भाषा शिकली पाहिजे. .पर्यावरणाचा प्रश्न उद्याचा नसून आजचा आहे; तो इतरांचा नसून प्रत्येकाचा आहे. मानवतेसमोर आज दोनच मार्ग उरले आहेत, ते म्हणजे शाश्वत विकासाचा विवेकी मार्ग किंवा पर्यावरणीय विनाशाचा आत्मघातकी मार्ग. निवड आपली आहे; परंतु तिचे परिणाम संपूर्ण मानवजातीला भोगावे लागणार आहेत. जागतिक पर्यावरण दिन आपल्याला एक कठोर पण आवश्यक सत्य सांगतो, की मानव निसर्गाशिवाय जगू शकत नाही; परंतु निसर्ग मानवाशिवायही टिकू शकतो. म्हणून पर्यावरणाचे रक्षण करणे म्हणजे केवळ पृथ्वी वाचविणे नव्हे, तर मानवतेचे भविष्य सुरक्षित करणे होय. .घोषणांपेक्षा कृती, उपभोगापेक्षा संयम आणि विनाशकारी विकासापेक्षा शाश्वत प्रगती यांची निवड आता करावी लागेल. कारण उद्याची पिढी आपल्याला एवढाच प्रश्न विचारेल, की संकटाची जाणीव असूनही तुम्ही पृथ्वी वाचविण्यासाठी नेमके काय केले? हा प्रश्न टाळता येणार नाही; उत्तर मात्र आजच्या कृतीतूनच द्यावे लागेल.- डॉ. गजानन ढगे, ९४२३१३९९२३(लेखक पशू शल्य चिकित्सा तथा क्ष किरणशास्त्र तज्ज्ञ आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
