स्तःची बचत, पैपाहुण्यांकडून उधार उसनवारीतून छोट्या प्रकल्पांची उभारणी शक्य असली तरी मध्यम आणि थोड्या मोठ्या प्रकल्पासाठी आवश्यक एकूण भांडवलापैकी फारच अल्प गरज त्यातून पूर्ण होते. अशा वेळी आपल्याला बँका किंवा विविध वित्तीय संस्थांकडे जाण्याशिवाय पर्याय उरत नाही. बँकेकडे जाताना शेतकरी, उद्योजकाच्या मनात अनेक प्रश्न असतात. उदा. कोणती बँक आपणास कर्ज देईल, बँकेची निवड कोणत्या निकषावर करायची, किती कर्ज देणार, व्याजाचा दर काय असेल, आणि कर्जासाठी तारण काय द्यावे लागेल, कर्जाची परतफेडीच्या अटी, शासकीय योजना व अनुदान आहे का, असे अनेक प्रश्न आणि शंका मनात असतात. कोणत्याही बॅंकेमध्ये आपण कर्ज मागणीसाठी विचारणा करतो, त्या वेळी त्यांची पहिली मागणी असते ती प्रकल्प अहवालाची. आपण करणार असलेल्या व्यवसायासंबंधित समग्र माहिती प्रकल्प अहवालात असते.
प्रकल्प अहवाल म्हणजेच प्रकल्पाचा तांत्रिक, शास्त्रीय, व्यावहारिक, व्यवस्थापनात्मक आणि आर्थिक असे सर्वंकष चित्र दाखविणारा दस्तऐवज. या अहवालामध्ये संभावित व्यवसायाचा आराखडा मांडलेला असतो. या लिखित दस्तऐवजामध्ये प्रकल्पाच्या तांत्रिक व आर्थिक बाबींबरोबरच प्रकल्पाच्या व्यवस्थापनातील मूलभूत बाबींचाही समावेश करणे आवश्यक असते. त्यामुळे स्वतः व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीलाही प्रकल्पाची संपूर्ण कल्पना येते. बँकेलाही एकूण प्रकल्पाचा अंदाज मिळण्यास मदत होते. सर्व बाबी मुद्देसूद मांडलेल्या असल्यामुळे बॅंकेकडून कर्ज मिळणे तुलनेने सोईस्कर होते.
प्रकल्पाची जागा
प्रकल्पासाठी आवश्यक इमारत, शेड, यांत्रिक सामग्री, कार्यालय इ.
प्रकल्पानुसार खरेदी करावयाच्या बाबी. (उदा. दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशी, कुक्कुटपालनासाठी कोंबडीची एक दिवसाची पिले, किंवा अंडी देण्यास तयार असलेल्या कोंबड्या (Pullet) इ.
आर्थिक बाबी - वर्षासाठी लागणारे खेळते भांडवल, व्यवसायातून मिळणारे उत्पन्न, व्यवसायातून होणारा नफा, खर्च व उत्पन्न यांचे गुणोत्तर, बँकेच्या कर्जाच्या परतफेडीचे तपशील याचा समावेश असतो.
तांत्रिक बाबींसाठी स्वतः योग्य ते प्रशिक्षण घेतलेले असल्यास फायदा होतो. तुमचा या व्यवसायाशी संबंधित अनुभव असल्यास त्याचा फायदा होतो. बॅंक कर्ज देतेवेळी अशा लोकांना प्राधान्य देते.
तांत्रिक व्यवहार्यता - प्रकल्प अहवालामध्ये नमूद केलेल्या बाबींमधून प्रकल्प हा तांत्रिक दृष्ट्या योग्य आहे की नाही, याची शहानिशा करता येते. त्या वेळी प्रकल्प अहवालासोबत जोडलेल्या विविध कागदपत्रांची तपासणी केली जाते. तांत्रिक बाबींची तपासणी करण्यासाठी बॅंकेत कृषिविषयक शिक्षण झालेले, ज्ञान असलेले कृषी अधिकारी असतात. त्यांनाही काही शंका असल्यास आवश्यकता वाटल्यास त्या क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि अनुभवी लोकांकडून सल्ला घेऊ शकतात. त्यामुळे तांत्रिक बाबी या अत्यंत अचूक असतील, याची खात्री करावी. कारण त्यावरून प्रकल्पाची तांत्रिक व्यवहार्यता तपासली जाते.
प्रकल्प आर्थिकदृष्ट्या सबल आहे का, हेपाहण्यासाठी प्रकल्पाचा खर्च व उत्पन्न यांचा ताळेबंद महत्त्वाचा असतो. तसेच त्यातून मिळणारे उत्पन्न व होणारा खर्च यांचे गुणोत्तर (BC Ratio) व परतीचा अंतर्गत दर (IRR - Internal Rate of Return) अशा काही मुद्द्यावरून प्रकल्पाची आर्थिक सबलता पाहिली जाते. यातील काही महत्त्वाच्या बाबी आपण जाणून घेऊ.
उत्पन्न व खर्च यांचे गुणोत्तर (BC Ratio)
उत्पन्न व खर्च यांचे गुणोत्तर हे १ पेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे. हे गुणोत्तर १: १ असल्यास प्रकल्पाचा खर्च व उत्पन्न हे सारखेच असते. त्यातून फायदा होणे शक्य नाही. म्हणजेच असा प्रकल्प आर्थिकदृष्ट्या योग्य होत नाही. नेहमी प्रकल्पामध्ये होणाऱ्या सर्व खर्चांपेक्षा उत्पन्न जास्त असले पाहिजे. म्हणजेच उत्पन्न व खर्च यांचे गुणोत्तर १ पेक्षा जास्त असावे लागते.
भारतासारख्या विकसनशील देशासाठी १५% सवलत घटक हा मानदंड ठरवला आहे. त्यामुळे कृषी प्रकल्पामध्ये खर्च व उत्पन्न यांचे गुणोत्तर काढताना १५% सवलत घटकाने खर्च व उत्पन्न यांचे आजचे मूल्य काढले जाते. त्यानुसार खर्च व उत्पन्न यांचे गुणोत्तर काढले जाते.
उत्पन्न व खर्च यांचे गुणोत्तर काय दर्शविते?
उत्पन्न व खर्च यांच्या गुणोत्तरातून सापेक्ष खर्च व अपेक्षित उत्पन्न यांचा संबंध स्पष्ट होते.
प्रकल्पामध्ये उत्पन्न व खर्च यांचे गुणोत्तर हे १ पेक्षा जास्त असते, त्या वेळी प्रकल्पामध्ये गुंतवलेल्या रकमेमधून फायदा होऊ शकतो.
प्रकल्पामध्ये उत्पन्न व खर्च यांचे गुणोत्तर हे १ पेक्षा कमी असते, त्या वेळी प्रकल्पामध्ये गुंतवलेल्या रकमेमधून फायदा होऊ शकत नाही. अशा सादर प्रकल्पाला बॅंक कर्जपुरवठा करू शकत नाही.
दरातील चढउतार किंवा अन्य काही कारणामुळे प्रकल्पातील उत्पन्न व खर्च गुणोत्तर काही वेळेस १ पेक्षा जास्त, तर काही वेळेस १ पेक्षा कमी दिसत असल्यास त्यातून त्या प्रकल्पाचे खरे चित्र स्पष्ट होऊ शकत नाही. मग अशा प्रकल्पांसाठी अन्य निकष (उदा. आय.आर.आर. सारखे गुणोत्तर) तपासावे लागतात.
प्रकल्प तयार करताना महत्त्वाच्या काही बाबी -
प्रकल्प तयार करताना बँकेच्या कर्जासंबंधीच्या अनेक बाबींचा विचार करावा लागतो. उदा. कर्जाची रक्कम, कर्जदाराचे स्वत:चे भांडवल, कर्जाच्या परतफेडीचा कालावधी, व्याजाचा दर इ.
कर्जाची रक्कम व कर्जदाराचे स्वत:चे भांडवल -
प्रकल्प किंमत रु. १,६०,००० साठी बँक १००% कर्ज. यासाठी स्वत:ची रक्कम काही नाही.
रु. १,६०,००० वरील प्रकल्प रकमेच्या ८५% ते ७५% कर्ज मंजूर केले जाते. उर्वरित १५% ते २५% रक्कम ही कर्जदाराला स्वत:ला उभी करावी लागते.
कर्जाच्या परत फेडीचा कालावधी -
कृषी कर्जाचे परतफेडीच्या कालावधीनुसार तीन प्रकार पडतात.
अल्प मुदत कर्ज - परतफेडीचा कालावधी तीन वर्षापर्यंत. हा कालावधी सर्व साधारणपणे पीककर्जासाठी असतो.
मध्यम मुदत कर्ज - परतफेडीचा कालावधी तीन वर्षांपासून ते नऊ वर्षांपर्यंत.
दीर्घ मुदत कर्ज - परतफेडीचा कालावधी नऊ वर्षांपासून ते पंधरा वर्षांपर्यंत.
वरील तांत्रिक प्रत्यक्ष प्रकल्पामध्ये कशा मांडल्या जातात, याचे एक उदाहरण पाहू.
मांसासाठी कुक्कुटपालन या व्यवसायामध्ये करार पद्धत शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय झाली आहे. यात करार करणारी कंपनी एक दिवसाची पिले देणे, खाद्य पुरविणे, वैद्यकीय सोयी, सुविधा देणे व पक्षी खरेदी करणे याची संपूर्ण जबाबदारी घेतात. ज्यांना हा व्यवसाय करावयाचा आहे, त्यांनी फक्त शेड बांधणे, देखभाल व पक्ष्यांचे पालन व्यवस्थापन सांभाळायचे असते.
फायदे -
करार पद्धतीमुळे कुक्कुटपालनातील पिले खरेदी, खाद्यनिर्मिती, वैद्यकीय समस्या आणि विक्रीसाठीची धावपळ अशा अनेक जबाबदारी कमी होतात. या पद्धतीमध्ये ही सर्व कामे कंपनी करते. यामुळे शेतकऱ्यांवर कमी जबाबदारी व कमी जोखीम राहते.
स्थिर उत्पन्न, कमी भांडवल, पक्षी सांभाळण्यावर लक्ष केंद्रित करता येत असल्यामुळे मृत्यूचे प्रमाण तुलनेने कमी.
करार करणारी कंपनी, व्यवसाय करणारा शेतकरी व बँक यांच्यात त्रिपक्षीय करार होतो. यामुळे जोखीम कमी असल्यामुळे बँक कर्ज सुलभतेने मिळते.
प्रकल्पातील तांत्रिक बाबी -
ज्या जागेत शेड बांधणार त्या जागेचा, ७/१२ चा उतारा, जागेचा नकाशा, एकूण क्षेत्र, जमिनीचा चढ-उतार, रस्त्याची सोय. इ. सविस्तर माहिती.
२. कुक्कुटपालन (मांसासाठी) – पक्ष्यांची संख्या, पक्षी कोठून उपलब्ध होणार, पक्ष्याचे वय, जात इ. बाबतची माहिती. (ही बऱ्याचवेळा करार करणाऱ्या कंपनीकडून मिळू शकते.)
शेडचा आकार, शेडसोबत गोदाम, साठवणगृह इ. माहिती.
पाणी, खाद्य याची भांडी व ट्रे आणि इतर साहित्य या विषयी सविस्तर माहिती.
प्रत्येक पक्ष्यासाठी लागणारी जागा इ. माहिती.
करार पद्धतीतील अटी व नियम यांची माहिती.
करार करणार असलेल्या कंपनीची सविस्तर माहिती
कंपनीच्या करारातील अटी इ.
कंपनीकडून पुरवण्यात येणाऱ्या बाबी उदा. एक दिवसाच्या पिलांचा पुरवठा, खाद्य पुरवठा, वैद्यकीय सुविधा, पक्षी विकत घेण्यासंदर्भातील निकष, अटी व स्पष्ट वर्णन.
पक्षी विकत घेण्याचा दर, पैसे देण्याची पद्धत इ.
पाणी व वीज यांची उपलब्धता व व्यवस्थेची माहिती.
आर्थिक बाबी -
आर्थिक बाबींचे स्पष्टीकरण देताना खाली नमूद केलेल्या खर्चाची सविस्तर माहिती द्यावी.
जमीन सपाटीकरण व शेड बांधकामास लागणारा खर्च.
पाणी व खाद्य यासाठी लागणारी भांडी व इतर साहित्य याचा खर्च.
वीज व पाणी यावर होणारा खर्च.
मजुरांवरील खर्च.
करार पद्धतीत नमूद असलेला पक्षी विक्रीचा दर (प्रत्येक ग्रॅम किंवा किलो वजनासाठी)
आर्थिक बाबींमध्ये स्थिर भांडवल, खेळते भांडवल, खर्च व उत्पन्न यांचा ताळेबंद, खर्च व उत्पन्न यांचे गुणोत्तर, नफा तोटापत्रक यांचा समावेश होतो.
व्यवस्थापन -
कर्जदार/अर्जदाराविषयी माहिती,
स्वत:चे भांडवल.
कुक्कुटपालन व्यवसायातील अनुभव.
कुक्कुटपालन व्यवसायाचे प्रशिक्षण.
करार पद्धत : ५००० पक्षी
नमूना प्रकल्प
प्रकल्प आकार :- ५००० पक्षी ,
करार : एक दिवसाच्या पिलांचा पुरवठा, खाद्य पुरवठा, वैद्यकीय सुविधा, पक्षी विकत घेणार इ.
ॲग्रोवनचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.
ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
