उन्हाळ्यातील जनावरांच्या प्रजनन समस्या

उन्हाळ्यात जनावरे चारा कमी व पाणी जास्त पितात. त्यामुळे रवंथ क्रिया कमी होऊन अपचन होऊन आम्लाचे प्रमाण वाढते. तसेच घामावाटे सोडियम व पोटॅशियम यांसारख्या क्षारांचे प्रमाण कमी होते. परिणामी जनावर गाभण न राहणे, गर्भपात होणे यांसारखे प्रश्‍न निर्माण होतात. यासाठी उन्हाळ्यामध्ये जनावरांना योग्य निवारा, पोषण आणि शुद्ध पाणी देणे महत्त्वाचे आहे. जनावरांची प्रजनन क्षमता पशुपालकांच्या आर्थिक उत्पादनाचा मुख्य आधार असते. प्रजननासंबंधित निर्माण होणाऱ्या अडचणींमुळे वेतामधील अंतर वाढते. एका वर्षात एका जनावरापासून ८ ते ९ महिन्यांपर्यंत दूध आणि एक निरोगी वासरू मिळत राहावे, यासाठी त्यांच्या आहाराचे योग्य व्यवस्थापन महत्त्वाचे असते. वाढत्या उन्हामुळे जनावरांमधील गाभण राहण्याचे प्रमाण कमी होत जाते. साधारणतः जनावर व्यायल्यानंतर ९० ते १२० दिवसांत पुन्हा गाभण राहायला हवे. मात्र जनावर गाभण न राहिल्यास तीनपेक्षा अधिक वेळा २० ते २२ दिवसांच्या अंतराने पुन्हा माजाची लक्षणे दाखवते. परंतु, प्रत्येक वेळी वळू किंवा कृत्रिम रेतन करूनदेखील गाभण राहत नाही, अशा जनावरास पुनःगर्भाधान करण्याची आवश्‍यकता असते. हा प्रकार उन्हाळ्याच्या सुरवातीपासून ते संपेपर्यंत राहतो. ही जनावरे कोणतीही स्पष्ट किंवा विशेष लक्षणे दाखवत नाहीत. अशी जनावरे २० ते २२ दिवसांच्या अंतराने पुन्हा माजावर येतात, पण रेतन करूनदेखील गाभण राहत नाहीत. याव्यतिरिक्त इतर कोणतेही लक्षण दिसून येत नाहीत. अशा जनावरांचे योग्य प्रजनन व्यवस्थापन केल्यास या काळातदेखील त्यांचे गाभण राहण्याचे प्रमाण वाढते. गाभण न राहण्याची कारणे

उपाययोजना

संपर्क - डॉ. गोपाल मंजूळकर, ९८२२२३१९२३ (पशुविज्ञान विभाग, कृषी विज्ञान केंद्र, अकोला)