डॉ. रणजित इंगोले, डॉ. भूपेश कामडीLivestock Care: नवजात करडांची योग्य काळजी घ्यावी. नव्याने आणलेल्या शेळ्यांना काही काळ विलगीकरणात ठेवणे, गोठ्याची स्वच्छता केल्याने आजारांचा प्रसार कमी करता येतो. शेळ्यांचे वेळेवर लसीकरण करावे. योग्य व्यवस्थापन, पोषण आणि काळजी घेतल्यास शेळीपालन अधिक फायदेशीर ठरते..शेळीपालनात करडांचे आरोग्य चांगले असल्यास वजन चांगले होते. करडांची मरतुक कमी होते, परिणामी शेळीपालनातून मिळणारे उत्पन्न आणि नफा वाढू शकतो. शेळीपालकांना होणारे सर्वात मोठे आर्थिक नुकसान म्हणजे करडांचे दूध बंद होण्यापूर्वी होणारा मृत्यू. करडाच्या जन्मानंतरच्या पहिल्या काही तासांत करडांचे जगणे अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते, जसे की गाभण शेळीचा आहार, प्रसूतीची प्रक्रिया, शेळीची करडाकडे लक्ष देण्याची सवय, करडाचे वर्तन आणि प्रसूतीच्या वेळी असलेले वातावरण इत्यादी..करडे जन्माच्या दिवशीच सर्वाधिक संवेदनशील असतात. दूध बंद करण्यापूर्वी होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी सुमारे ५० टक्के करडांचा मृत्यू जन्माच्या दिवशीच होत असल्याचे दिसून येते. गर्भाशयातील उबदार व सुरक्षित वातावरणातून बाहेर पडून करडाला थंड, ओलसर किंवा अस्वच्छ वातावरणाचा सामना करावा लागतो. अशा वेळी जंतुसंसर्गाचा धोका अधिक असतो आणि त्यामुळे करडांच्या जिवाला धोका निर्माण होतो. करडाचा मृत्यू हा ऋतूनुसार बदलतो. हिवाळ्यात करडाचा मृत्यूदर साधारणपणे ४१ ते ६० टक्के, पावसाळ्यात १७ ते ३८ टक्के, तर उन्हाळ्यात तो २१ ते २३ टक्के इतका असल्याचे दिसून येते. .Livestock Farming: दुष्काळी शेतीला शेळीपालनाने सावरले .थंड आणि ओलसर हवामानात जर करडासाठी योग्य निवारा नसेल, तर जन्मलेल्या करडांपैकी ३० टक्क्यांपर्यंत करडाची मरतुक होऊ शकते. पारंपरिक शेळीपालन व्यवसायात करडाचा दूध बंद करण्याअगोदर साधारणत: १५ ते २० टक्के करडांचा मृत्यू होतो. म्हणूनच हिवाळा आणि पावसाळ्यात करडांना थंडी, वारा आणि ओलावा यापासून संरक्षण देणे फार महत्त्वाचे असते. शेळीच्या करडांचा मृत्यू होणाऱ्या कारणांमध्ये पिलांचे वय, जन्मावेळचे वजन, एकल किंवा जुळी पिले, चाऱ्याची उपलब्धता, कळपाचा आकार, प्रजनन पद्धती, भक्षक प्राणी तसेच संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य आजार यांचा समावेश होतो..करडांच्या मृत्यूची कारणेसंसर्गजन्य आजारसंसर्गजन्य आजार उदा. जुलाब, फुफ्फुसदाह, कोलिबॅसिलोसिस संसर्ग, एक्थायमा / ओरफ हे काही आजार करडांच्या मृत्यूचे प्रमुख कारण असल्याचे दिसून येते. हे आजार प्रामुख्याने अस्वच्छता, गर्दी आणि ओलसर वातावरणात जलद गतीने पसरतात..उपासमार व निर्जलीकरणशेळीला पुरेसे दूध नसणे, शेळीकडून पिलांची योग्य काळजी न घेणे, करडांना चीक दूध न मिळणे. नवजात करडांना चीक दूध न मिळाल्यास पिलांना आई कडून मिळणारी रोग प्रतिकारशक्ती मिळत नाही. परिणामी, करडांची रोगप्रतिकारशक्ती खूप कमी होते. परिणामी करडे विविध संसर्गजन्य आजारास बळी पडतात, मृत्युमुखी पडतात..वातावरणीय बदलहिवाळ्यातील थंड व ओलसर हवामानामुळे व थंडीमुळे करडाच्या शरीराचे तापमान कमी होणे, परिणामी करडे हायपोथर्मीयामुळे मृत्युमुखी पडतात. हिवाळ्यात शेळ्यांना पिले होतानाच्या काळात योग्य निवारा देणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण नवजात पिलांची शरीरातील तापमान नियंत्रित करण्याची क्षमता पूर्णपणे विकसित झालेली नसते. त्यामुळे ती बाहेरील थंडी सहन करू शकत नाहीत..पिलांच्या राहण्याच्या ठिकाणाची फरशी व अंथरूण कोरडे ठेवणे गरजेचे असून, यासाठी करवंटी भुसा, काडीकचरा, तांदळाचे तूस इत्यादींचा वापर करावा. उष्णता टिकवून ठेवण्यासाठी पिलांना गोणपाट, पोती किंवा चादरीपासून बनविलेले संरक्षणात्मक कापड घालावे.प्रौढ शेळ्यांसाठी ७ ते २७ अंश सेल्सिअस योग्य तापमान असून, एक महिन्याखालील पिलांसाठी १३ ते २९ अंश सेल्सिअस आहे. हिवाळ्यात गोठ्यात थर्मामीटर ठेवणे उपयुक्त ठरते, ज्यामुळे विशेषतः पिले व गाभण शेळ्यांसाठी अतिरिक्त उष्णतेची गरज आहे की नाही हे ठरवता येते..अतिशय थंड हवामानात हीट लॅम्प वापरता येतात, मात्र गोठ्याला आग लागण्याचा धोका तसेच जनावरांकडून विद्युत तारा चावल्या जाण्याची शक्यता असल्यामुळे त्यांचा वापर अत्यंत काळजीपूर्वक करावा.नवजात पिलांसाठी हायपोथर्मिया (अति थंडी) हा मोठा धोका असून, तो टाळण्यासाठी योग्य निवारा, आहार आणि पाणीपुरवठा महत्त्वाचा आहे. अधिक ऊर्जा मिळावी म्हणून पिलांना जास्त प्रमाणात दूध द्यावे. दिवसातील दूध देण्याची संख्या दोनऐवजी तीन वेळा करावी, मात्र प्रत्येक वेळचे प्रमाण तेवढेच ठेवावे. .पोषणातील कमतरताकरडाच्या खाद्यामध्ये सेलेनियमची कमतरता असल्यास करडांना व्हाइट मसल डीसिज आजार होतो, परिणामी करडे चालू शकत नाहीत, त्यांना कमजोरी येते, अचानक मृत्यू होतो. खाद्यात आवश्यक खनिजे व जीवनसत्त्वांचा अभाव असल्यास करडे विविध आजारांना बळी पडून मृत्युमुखी पडतात..Livestock Farming: राज्यात पशुपालकांना व्याजदर सवलत.परजीवीचा प्रादुर्भाववातावरणात अचानक बदल झाल्यास तसेच दमट वातावरणात करडांच्या आतड्यातील जंतांचा प्रादुर्भाव वाढतो. परिणामी, करडाचे शरीर कमजोर होते, प्रतिकारशक्ती कमी होऊन करडे आजारास बळी पडून मृत्युमुखी पडतात..कठीण प्रसूतीशेळीच्या प्रसूतीच्या वेळी जर पिलांचे वजन जास्त असेल किंवा गर्भाशयात पिलांची ठेवण अयोग्य असेल किंवा शेळीची शारीरिक अयोग्यता असेल आणि अशा वेळी जर शेळीला प्रसूती करिता वेळेवर मदत मिळाली नाही तर पिले कमजोर किंवा मृत जन्माला येतात. आरोग्यदायी पिलांच्या जन्मासाठी योग्य वय आणि वजन असलेल्या नर व मादीची निवड करणे अत्यंत आवश्यक आहे.गर्भधारणेच्या संपूर्ण काळात शेळ्यांना संतुलित व पुरेसा आहार दिल्यास सशक्त आणि तग धरू शकणारी पिले जन्माला येतात..करडांचा मृत्यू टाळण्याकरिता उपाययोजनाअ) प्रसूतिपूर्व व्यवस्थापनगर्भवती शेळ्यांना दररोज ४ ते ५ तास चांगल्या प्रतीच्या कुरणात चरायला न्यावे.आहारात हिरवा चारा ५ ते ७ किलो प्रति शेळी प्रति दिवस या प्रमाणात पूरक द्यावा.गर्भवती शेळीला ३०० ते ५०० ग्रॅम प्रति दिवस खाद्य मिश्रण द्यावे. आहारात खनिजे व जीवनसत्त्वे पूरक स्वरूपात द्यावीत.वेत जवळ येत असताना किंवा वेत झाल्यानंतर लगेच धान्याचे प्रमाण कमी करावे, मात्र चांगल्या प्रतीचा कोरडा चारा इच्छेनुसार उपलब्ध करून द्यावा..वेताच्या दिवशी हलका आहार देणे योग्य असून, स्वच्छ व थंड पाणी भरपूर प्रमाणात उपलब्ध करून द्यावे.गर्भवती शेळीला सहज पचणारा व सौम्य आहार देऊन पुरेसे पोषण मिळेल याची खात्री करावीप्रसूतिपूर्व CD/T लस द्यावी, यामुळे आईच्या दुधातून पिलांना प्रतिकारशक्ती मिळते.शेळीच्या प्रसूतीच्या ३ ते ४ आठवडे आधी पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने जंतनाशक द्यावे..ब) नवजात करडांची काळजीकरडांचा जन्म झाल्यावर त्यांना स्वच्छ, कोरडी, उबदार खोलीत ठेवावे. त्वरित पुसून कोरडे करावे. थंडीपासून संरक्षण करावे.जन्मानंतर पहिल्या १ ते २ तासांत चीक पाजणे आवश्यक आहे.मोठ्या शेळ्यांपासून वेगळे ठेवावे. करडांना पुरेसे दूध मिळेल याची काळजी घ्यावी.नियमित वेळापत्रकानुसार स्थानिक पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने जंतनाशक द्यावे..स्थानिक पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने वेळेवर लसीकरण करावे.गोठा नियमित स्वच्छ ठेवावा व पिसू नियंत्रण करावे.आजारी करडे वेगळी काढून पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने औषधोपचार करावा.रोज करडांची तपासणी करावी. जुलाब, खोकला, अशक्तपणा दिसताच त्वरित उपचार करावा.- डॉ. रणजित इंगोले ९८२२८६६५४४(प्राध्यापक व विभाग प्रमुख, पशुविकृती शास्त्र विभाग, पशुवैद्यक व पशुविज्ञान महाविद्यालय, अकोला).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
