Zoonotic Disease Prevention Tips: सध्या प्राणिजन्य आजार (झुनोटिक डीसिजेस) जागतिक गंभीर सामाजिक समस्या बनली आहे. सध्या जगामध्ये अनेक नवनवीन संसर्गजन्य आजार उद्‌भवत आहेत. काही जुने आजार गंभीर रूप धारण करत आहेत. त्यापैकी बहुतांश आजारांचे मूळ प्राण्यांच्या स्रोतांमध्ये असल्याचे आढळून आले आहे. वाढत्या आजारांचा प्रसार थांबविण्यासाठी सर्वांनी काळजी घेणे आवश्यक आहे..जागतिक प्राणिजन्य आजार दिन म्हणून जगभरात २००७ पासून साजरा केला जातो. अलीकडची एकूणच परिस्थिती, वातावरणात वेगाने होणारे बदल, वाढत चाललेले आंतरराष्ट्रीय दळणवळण, मानवाचा जंगलातील वाढता हस्तक्षेप सोबत वाढत चाललेल्या भटक्या जनावरांची संख्या यासह अनेक बाबी या प्राणिजन्य आजाराच्या प्रसारासाठी कारणीभूत आहेत. आजचा दिवस हा लुई पाश्चर यांच्या यशस्वी रेबीज लसीच्या यशाचे प्रतीक म्हणून देखील साजरा केला जातो. रेबीज हा .प्राणिजन्य आजार आहे. १८८५ मध्ये एका पिसाळलेल्या कुत्र्याने चावा घेतलेल्या बालकावर जिवंत पण अत्यंत कमकुवत (क्षीण) केलेल्यारेबीज रोगाचे विषाणू वापरून यशस्वी लसीकरण केले. त्या बालकाचे प्राण वाचवले. या एका महत्त्वाच्या घटनेची आठवण आणि आजच्या परिस्थितीची नितांत गरज म्हणून हा दिवसजागतिक प्राणिजन्य आजार दिवस म्हणून साजरा केला जातो..Animal Disease Diagnosis: पशू आजार तपासणीसाठी पोर्टेबल अल्ट्रासाउंड मशिन.आजारांचा प्रसारमानवामध्ये संक्रमित होणारे अनेक रोगजंतू हे प्राण्यांपासून संक्रमित होत असतात. मानवामध्ये ६० टक्क्यांपेक्षा जादा रोगजंतू हे प्राणिजन्य आहेत. त्यापासून पसरणाऱ्या रोगांना प्राणिजन्य आजार (झुनोटिक डीसिजेस) असे म्हणतात. हे आजार सध्या जागतिक गंभीर सामाजिक समस्या बनली आहे. सध्या जगामध्ये अनेक नवनवीन संसर्गजन्य आजार उद्‌भवत आहेत. काही जुने आजार गंभीर रूप धारण करत आहेत. त्यापैकी बहुतांश आजारांचे मूळ प्राण्यांच्या स्रोतांमध्ये असल्याचे आढळून आले आहे. .मूळ कारण हे प्राणी, मानव आणि पर्यावरण यांची वाढत चाललेली जवळीक होय. मानव मोठ्या प्रमाणात वन्यप्राण्यांच्या अधिवासात हस्तक्षेप करत आहे. त्याला वाढते शहरीकरण देखील कारणीभूत आहे. प्राणिजन्य उत्पादनाचा वाढत चाललेला जागतिक व्यापार सोबत वाढलेला आंतरराष्ट्रीय प्रवास, बदलत्या खाण्याच्या सवयी यामुळे या रोगांचा प्रचंड धोका वाढला आहे आणि वाढत चालला आहे..दूध, अंडी, मांस, मासे हे मानवी आहारातील अविभाज्य घटक बनत चालले आहेत. हे सर्व मानवी शरीराला आवश्यक असणारे प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे पुरवणारे मुख्य स्रोत आहेत. तथापि यांचे उत्पादन, प्रक्रिया आणि साठवणूक किंवा शिजवण्याच्या पद्धती जर सुरक्षित नसतील तर हे मानवी आरोग्यास घातक ठरू शकतात. त्यामुळे पसरणारे हे प्राणिजन्य आजार आज देश आणि जगासमोरील गंभीर सार्वजनिक समस्या बनत चालली आहे. .दूषित प्राणिजन्य पदार्थाच्या सेवनाशिवाय डास, पिसू, गोचीड यांसारख्या कीटकाद्वारे देखील प्राणिजन्य आजारांचे संक्रमण होत असते. दीर्घकाळ आजारी, संक्रमित जनावरांच्या संपर्कातून देखील या प्राणिजन्य आजाराचा प्रसार होताना दिसत आहे. मागील दहा-पंधरा वर्षांत आपण स्वाइन फ्लू, मंकी फीवर, बर्ड फ्लू, बफेलो फॉक्स, इबोला यांसारख्या आजारांची नावे आपण समाज माध्यमांतून वाचलेली आहेत. याशिवाय क्षयरोग (टीबी), ब्रुसेलोसिस, लेप्टोस्पायरोसिस असे अनेक आजार हे प्राण्यांपासून संक्रमित होतात..पशुपालक आता उद्योजक म्हणून पुढे येत आहेत. एकात्मिक पशुपालन या संकल्पनेत अनेक प्रकारच्या प्राण्यांचे संगोपन एकत्रित केले जात आहे. अगदी जनुकीय बदल घडवून हवे तसे उत्पादन घेण्याकडे कल वाढत चालला आहे. जंगलातील अतिक्रमण, वन्य प्राण्यांचा संपर्क, जागतिक स्तरावर पाळीव प्राण्यांची खरेदी विक्री, वन जमिनी हटवून त्या ठिकाणी शेती करण्याकडे कल वाढत आहे. .जागतिक तापमान वाढीमुळे अनेक ठिकाणी हिमकडे कोसळताना दिसतात. त्यातून त्याखाली गाडले गेलेले हजारो वर्षांपूर्वीचे जिवाणू हे बाहेर पडत आहेत. म्हणजे एकूणच पर्यावरणाचा ऱ्हास हाही वेगाने होत आहे. वाढते औद्योगिकीकरण देखील पर्यावरण बिघडवताना दिसत आहे. पर्यावरणाची हानी आणि मानवी आरोग्य यांचे संतुलन बिघडत चालले आहे. त्यामुळे या प्राणिजन्य आजारांचा धोका वाढत चालला आहे हे निर्विवाद सत्य आहे..Animal Health Care: अळ्या झालेल्या जखमेची काळजी.क्षयरोग मुक्त भारत अभियानकेंद्र सरकारच्या १०० दिवसांच्या क्षयरोग मुक्त भारत अभियान कार्यक्रमांतर्गत पहिल्या ३५ दिवसांमध्ये महाराष्ट्रात ६१११ नवीन क्षयरोगाचे रुग्ण आढळून आले असल्याची माहिती सार्वजनिक आरोग्यमंत्र्यांनी हिवाळी अधिवेशनात विधानसभेत दिली आहे. क्षयरोगदेखील प्राण्यांपासून मानवामध्ये आणि मानवाकडून प्राण्यांमध्ये संक्रमित होतो. त्याला ‘झुनोटिक टीबी’ असे म्हणतात. मुंबईच्या भायखळा येथील वीरमाता जिजाबाई उद्यान आणि प्राणी संग्रहालयातील २५ टक्के हरणांना क्षयरोग झाल्याचे आढळून आले होते. .त्याचा प्रसार बंदिस्त वातावरणात त्या प्राण्यांची काळजी घेणाऱ्या कर्मचाऱ्यांकडून झाला होता. तपासणी अंती २६.४६ टक्के कर्मचारी हे क्षयरोग रोगग्रस्त होते असे आढळून आले होते. दुसरे उदाहरण म्हणजे टाटा ट्रस्टच्या मुंबई येथील पशू रुग्णालयात एका पाळीव मांजरीचा फुप्फुसाच्या क्षयरोगाने मृत्यू झाला. जेव्हा तिच्या नमुन्याची जनूक चाचणी करण्यात आली तेव्हा तिला ‘मायक्रोबॅक्टरियल ओरिजिस’ (M. orygis) नावाच्या अत्यंत दुर्मीळ अशा स्ट्रेनचा संसर्ग झाल्याचे आढळून आले..हा स्ट्रेन सहसा दक्षिण आशियामध्ये पाळीव प्राणी आणि त्यांचे मालक यांच्या संपर्कामुळे पसरतो. तशी ही धोक्याची घंटा आहे. तिसरे उदाहरण म्हणजे नागपूर आणि पूर्व विदर्भात ग्रामीण भागातील एका सर्व्हेनुसार जे लोक घराच्या मागे शेळ्या, गाई-म्हशी पाळतात, दाटीवाटीने राहतात त्यांना क्षयरोगाचा धोका इतर सामान्य नागरिकांच्या तुलनेत जादा आहे. चालू हिवाळी अधिवेशनात आरोग्यमंत्र्यांनी जाहीर केलेल्या आकडेवारीत ते नमूद केले आहे. या सर्व उदाहरणावरून आपल्याला या प्राणिजन्य आजाराचे महत्त्व आणि धोका लक्षात आला असेलच..‘एक आरोग्य प्रणाली’ची गरजमानव, प्राणी आणि पर्यावरण या तिन्ही बाबींना एकत्रित करून स्थानिक, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्राणिजन्य आजारावर एक रणनीती तयार करण्यात आली आहे. ती एक आरोग्य प्रणाली (वन हेल्थ) या नावाने कार्यान्वित करण्यात आली आहे. मानव, प्राणी आणि त्यांच्या पर्यावरणाचे आरोग्य हे कायम सुनिश्चित करण्यात येणार आहे. प्राणी, मानव आणि पर्यावरण आरोग्य या क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या परस्पर सहकार्याने एकत्रित या समस्येवर उपाय शोधण्याचा प्रयत्न सुरू झाले आहेत. एक आरोग्य प्रणाली मध्ये लसीकरणासह प्राणिजन्य आजाराचे निदान व नियंत्रणासाठी प्रयत्न केले जातात. .राज्यात नागपूर येथे ‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर वन हेल्थ’ (एनआयओएच) या संस्थेची स्थापना करण्यात आली आहे. त्या ठिकाणी पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ, आरोग्य अधिकारी व पर्यावरण शास्त्रज्ञ एकाच छताखाली प्राणिजन्य आजारावर काम करत आहेत. येणाऱ्या काळात ‘डाटा इंटिग्रेशन’ खाली संभाव्य प्राणिजन्य आजाराबाबत पूर्वसूचना देण्यासाठी यंत्रणादेखील विकसित करण्यात येत आहे. पशुसंवर्धन विभागाने देखील पुण्यातील औंध परिसरात बीएसएल-३ उच्चस्तरीय प्रयोगशाळा उभारली आहे. येथील संशोधनाचे देखील मोठे योगदान महत्त्वाचे असणार आहे.- डॉ. व्यंकटराव घोरपडे, ९४२२०४२१९५(लेखक सेवानिवृत्त सहायक आयुक्त (पशुसंवर्धन) आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
