डॉ. किरण गायकवाड10,000 Year History of Wheat: मानवजातीच्या इतिहासात गहू हे केवळ एक अन्नधान्य नसून सभ्यतेचा पाया मानला जातो. सुमारे १० हजार वर्षांपूर्वी मध्यपूर्वेतील सुपीक प्रदेशात - ज्याला ‘फर्टाइल क्रेसेंट’ (सुपीक अर्धचंद्राकृती प्रदेश) म्हटले जाते - मानवाने प्रथम गव्हाची लागवड सुरू केली. याच घटनेने भटक्या जीवनशैलीतून स्थिर शेतीकडे संक्रमण घडवून आणले. हा फर्टाइल क्रेसेंट प्रदेश भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे. .तो पश्चिम आशियातील एक अर्धचंद्राकृती पट्टा असून, त्यामध्ये आजचे इराक, सीरिया, तुर्की, इराण, जॉर्डन, लेबनॉन, इस्राईल आणि पॅलेस्टाईन हे देश येतात. या प्रदेशात टायग्रिस आणि युफ्रेटिस या नद्यांच्या खोऱ्यांमुळे सुपीक माती, मध्यम हवामान आणि पाण्याची उपलब्धता होती. ज्यामुळे येथे शेतीची सुरुवात होणे शक्य झाले. इतिहासात याच प्रदेशात मेसोपोटेमिया, बाबिलोनी आणि अस्सिरियन यांसारख्या प्राचीन संस्कृतींचा उदय झाला. त्यामुळे गहू हे केवळ पीक नसून सभ्यतेच्या उगमाशी निगडित घटक ठरतो..Wheat Procurement Target: गहू खरेदी उद्दिष्टात १५ टक्क्यांनी वाढ.२५ हजारांहून अधिक जातीवैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहता, गहू हा ट्रिटिकम वंशातील एक बहुगुणसूत्रीय (पॉलीप्लॉइडी) वनस्पती असून, त्याच्या डिप्लॉइड, टेट्राप्लॉइड आणि हेक्साप्लॉइड अशा विविध जनुकीय रचना आहेत. एंकोर्न, एम्मर आणि स्पेल्ट या प्राचीन जातींमधील जनुकीय संयोग आणि दोन महत्त्वाच्या पॉलिप्लॉइडायझेशन प्रक्रियांमुळे आधुनिक ट्रिटिकम एस्टिवम म्हणजे आपला आधुनिक गहू तयार झाला. या जनुकीय उत्क्रांतीचा सखोल अभ्यास केल्यास असे दिसून येते, की गव्हाचा विकास हा लाखो वर्षांच्या नैसर्गिक प्रक्रियांचा परिणाम आहे..काळाच्या ओघात गहू जगभर पसरला आणि त्याने मानवाच्या अन्नसंस्कृतीला आकार दिला. आज जगात २५ हजारांहून अधिक गव्हाच्या जाती अस्तित्वात आहेत. ही विविधता त्याच्या जनुकीय विविधतेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. आधुनिक काळात गव्हाचे जागतिक उत्पादन सुमारे ८०० दशलक्ष टनांच्या आसपास पोहोचले असून चीन, भारत, रशिया, अमेरिका आणि फ्रान्स हे प्रमुख उत्पादक देश आहेत..विशेषतः भारतात २०२५-२६ हंगामात गव्हाखालील क्षेत्रफळ सुमारे ३३.४१ दशलक्ष हेक्टर इतके नोंदविले गेले आहे, जे आतापर्यंतचे विक्रमी क्षेत्र आहे. त्याच वर्षासाठी भारतातील गव्हाचे उत्पादन सुमारे १२०.२१ दशलक्ष टन इतके असल्याचा सरकारी अंदाज आहे, जो मागील वर्षाच्या ११७.९४ दशलक्ष टनांपेक्षा अधिक आहे. मात्र हवामानातील अनिश्चितता - विशेषतः पावसामुळे काही अंदाजानुसार उत्पादन १०६ ते ११४ दशलक्ष टनांच्या दरम्यान राहण्याची शक्यता देखील व्यक्त केली गेली आहे. ही वाढ सुधारित बियाणे, सिंचन तंत्रज्ञान, खतांचा वैज्ञानिक वापर आणि जनुकीय सुधारणा यांमुळे शक्य झाली आहे..ग्लुटेन घटकगव्हाच्या यशामागील मुख्य वैज्ञानिक कारण म्हणजे त्यातील ग्लुटेन प्रथिने. ग्लुटेन हे दोन प्रमुख घटकांनी बनलेले असते - ग्लायडिंस आणि ग्लुटेनिन्स. ग्लायडिंस प्रामुख्याने लवचिकता प्रदान करतात, तर ग्लुटेनिन्स मजबुती आणि लवचीकतेची पुनर्स्थापना करतात. हे दोन्ही घटक एकत्र येऊन व्हिस्कोइलास्टिक (लवचिक-मजबूत) जाळे तयार करतात, जे पिठाच्या रचनेसाठी अत्यंत आवश्यक असते. ग्लुटेनचे मॉलिक्युलर वेट (अणुभार) अत्यंत मोठे असून, ते हजारो किलोडाल्टनपर्यंत जाऊ शकते. पाण्याच्या संपर्कात आल्यावर या प्रथिनांची रचना बदलते आणि त्यामुळे पीठ फुगते, गॅस धारण करते आणि विविध बेकरी पदार्थ तयार करण्यासाठी योग्य बनते..गव्हाच्या उत्क्रांतीमध्ये मानवी हस्तक्षेप आणि नैसर्गिक निवड यांचा संगम दिसून येतो. ब्रिटल रॅकिस जीनमधील बदलांमुळे दाणे झाडावर टिकून राहू लागले, ज्यामुळे कापणी सुलभ झाली. तसेच Q जीनमध्ये झालेल्या बदलांमुळे दाण्याचे कवच सैल झाले आणि दळण प्रक्रिया सोपी झाली. अॅलोपॉलीप्लॉइडी प्रक्रियेमुळे जीन डुप्लिकेशन, जीन सायलेंसिंग आणि जीन अॅक्टिवेशन यांसारखे बदल झाले, ज्यामुळे गव्हाच्या जीनोममध्ये जलद उत्क्रांती घडून आली..Wheat Procurement: अवकाळीने नुकसान, गहू खरेदीच्या नियमांत शिथिलता, केंद्राचा मोठा निर्णय.२०व्या शतकातील हरित क्रांतीने गव्हाच्या इतिहासात एक निर्णायक टप्पा निर्माण केला. Rht1 आणि Rht2 हे ड्वार्फ जीन गिबरेलिन सिग्नलिंग प्रक्रियेत बदल घडवून आणतात, ज्यामुळे वनस्पतींची उंची कमी होते पण उत्पादन क्षमता वाढते. या जीनमुळे खतांचा अधिक प्रभावी वापर शक्य झाला आणि पिकांची पडझड कमी झाली. आज जगातील ७० टक्क्यांपेक्षा जास्त गहू जातींमध्ये हे जीन आढळतात..आज गहू हा जागतिक अन्नसाखळीचा कणा बनला आहे. जगातील सुमारे ९५ टक्के गहू हा ब्रेड गहू (ट्रिटिकम एस्टिवम) असून, उर्वरित ५ टक्के ड्युरम गहू (ट्रिटिकम ड्युरम) आहे. ब्रेड गहू प्रामुख्याने चपाती/ रोटी, ब्रेड आणि बेकरी पदार्थांसाठी वापरला जातो, तर ड्युरम गहू पास्ता आणि सेमोलिना तयार करण्यासाठी वापरला जातो. पोषणाच्या दृष्टीने गहू अत्यंत महत्त्वाचा आहे. त्यामध्ये सुमारे ७०–७५ टक्के कार्बोहायड्रेट्स, ९-१८ टक्के प्रथिने आणि महत्त्वाचे तंतू आढळतात. तसेच फायटोकेमिकल्स, अँटिऑक्सिडंट्स, जीवनसत्त्वे आणि सूक्ष्मपोषक आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरतात..तथापि, ग्लुटेनमुळे काही व्यक्तींमध्ये सीलिएक डीसिज निर्माण होतो, ज्यामध्ये शरीराची प्रतिकारशक्ती ग्लुटेनवर प्रतिक्रिया देते. ग्लायडिंस पेप्टाइड्स या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. जागतिक लोकसंख्येच्या अंदाजे एक टक्का लोकांना सेलिॲक रोगाचा त्रास होतो, ज्यामुळे सुमारे ४० ते ६० दशलक्ष लोक प्रभावित होतात. भारतात, याचे प्रमाण ०.६ ते १ टक्क्याच्या आसपास (६ ते ८ दशलक्ष लोक) असल्याचा अंदाज आहे..प्राचीन गव्हाच्या जाती - स्फएरोकॉकम, एंकोर्न, एम्मर आणि स्पेल्ट - यामध्ये अधिक प्रथिने, सूक्ष्म पोषक तत्त्वे आणि अँटिऑक्सिडंट्स आढळतात. त्यामुळे आधुनिक गव्हामधील पोषक तत्त्वांचे प्रमाण वाढविण्यासाठी आणि पोषण सुरक्षेच्या वाढत्या चिंतेचे निराकरण करण्यासाठी या प्रजाती महत्त्वाच्या आहेत. आधुनिक अन्नतंत्रज्ञानामुळे फ्रोजन डो, वॅक्सी व्हीट यांसारख्या नवकल्पना विकसित झाल्या आहेत. मात्र या प्रक्रियांमुळे प्रथिनांचे ॲग्रीगेशन होऊन ग्लुटेनच्या संरचनेवर परिणाम होऊ शकतो..गहू ही केवळ एक पिकाची कथा नसून ती मानवाच्या उत्क्रांतीची, विज्ञानाच्या प्रगतीची आणि अन्नसुरक्षेच्या संघर्षाची जिवंत कहाणी आहे. १० हजार वर्षांपूर्वी सुरू झालेला हा प्रवास आजही सुरू आहे आणि भविष्यातही गहू मानवाच्या जीवनात तितकाच महत्त्वाचा राहणार आहे.९९५३२५८२३४(लेखक भारतीय कृषी संशोधन संस्थेत वरिष्ठ शास्त्रज्ञ आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
