हेमंत जगतापशेडनेट हाउस हे आधुनिक शेतीमधील एक महत्त्वाचे तंत्रज्ञान आहे. हवामानातील अनिश्चिततेमुळे पिकांचे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी आणि दर्जेदार उत्पादनासाठी याचा वापर जगभरात वाढतो आहे. शेडनेट हाउसचे आकार आणि संरचनेप्रमाणे विविध प्रकार उपलब्ध आहेत..शेडनेट हाउस म्हणजे विशिष्ट प्रकारच्या प्लॅस्टिक जाळीचा वापर करून तयार केलेली संरचित रचना. हे प्रामुख्याने सूर्याचा प्रखर प्रकाश, वारा, पाऊस आणि कीटकांपासून पिकांचे संरक्षण करण्यासाठी वापरले जाते. यामुळे बाहेरील वातावरणापेक्षा पिकाला अनुकूल असे सूक्ष्म वातावरण शेडनेटमध्ये तयार होते..Shade Net House: शेडनेट हाउस उभारणीचे नियोजन .संरचनेनुसार प्रकारलोखंडी सांगाडा (जीआय पाइपचा वापर) : गॅल्व्हनाइज्ड लोखंडी पाइपचा वापर करून हे बनवले जाते. हे अत्यंत मजबूत आणि दीर्घकाळ टिकणारे असते, मात्र याचा खर्च जास्त असतो.बांबू सांगाडा (बांबूचा सांगाडा) : जे शेतकरी कमी खर्चात सुरुवात करू इच्छितात, त्यांच्यासाठी बांबूचा सांगाडा फायदेशीर ठरतो. हे तात्पुरत्या स्वरूपाचे असते.लोखंडी सांगाडा असलेले शेडनेट हाउस ः हे शेतीमधील सर्वात टिकाऊ आणि मजबूत संरचनेचे उदाहरण आहे. याला तांत्रिक भाषेत ''गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न'' (जीआय) स्ट्रक्चर म्हणतात. दीर्घकालीन शेती व्यवसायासाठी ही एक उत्तम गुंतवणूक मानले जाते..वैशिष्ट्येयामध्ये लोखंडाला गंज लागू नये म्हणून त्यावर जस्ताचा थर दिलेला असतो, ज्याला ‘गॅल्व्हनायझेशन’ म्हणतात.मजबुती : हे वादळी वारा, अतिवृष्टी आणि पिकांच्या वजनाचा भार सहज पेलू शकते.आयुष्यमान : बांबू किंवा लाकडी सांगाड्याच्या तुलनेत हे १५ ते २० वर्षांपेक्षा जास्त काळ टिकते.व्यवस्थापन : याला वारंवार रंग देण्याची किंवा बदलण्याची गरज भासत नाही..Shade Net House: हवामान बदलात शेती कशी करावी, शेडनेटगृहाचे फायदे काय आहेत?.बांधणीचे घटकमेन कॉलम ः हे जमिनीमध्ये सिमेंट-काँक्रिटच्या साहाय्याने पक्के केले जातात.फाउंडेशन पाइप : जमिनीखालील भागात गंज चढू नये म्हणून दर्जेदार पाइप वापरले जातात.पर्लिन्स आणि ग्रिडास : छताला आणि बाजूच्या भिंतींना आधार देण्यासाठी आडवे आणि उभे पाइप्स जोडले जातात.नट-बोल्ट सिस्टिम : शक्यतो वेल्डिंगऐवजी नट-बोल्टचा वापर केला जातो, जेणेकरून भविष्यात गरज पडल्यास सांगाडा सुटा करून दुसरीकडे हलवता येतो..लोखंडी सांगाड्याचे फायदेजास्त उंची : लोखंडी पाईप्समुळे आपण १० ते १५ फुटांपर्यंत उंची घेऊ शकतो, ज्यामुळे हवा खेळती राहते.ठिबक सिंचन सोय : ठिबक सिंचनाच्या नळ्या आणि फॉगर्स बसवण्यासाठी या सांगाड्याचा चांगला आधार मिळतो.वेलवर्गीय पिकांसाठी उपयुक्त : काकडी, कारली किंवा ढोबळी मिरची यांसारख्या पिकांना आधार देण्यासाठी बांधल्या जाणाऱ्या तारांचा भार हा सांगाडा व्यवस्थित पेलतो.विमा आणि बँकिंग : लोखंडी सांगाडा असलेल्या शेडनेटला बँका लवकर कर्ज देतात आणि याचा विमा उतरवणेही सोपे असते.अंदाजित खर्च ः लोखंडी सांगाड्याचा खर्च हा बांबूच्या तुलनेत जास्त असतो, परंतु तो एकदाच करावा लागतो. साधारणपणे प्रति चौरस मीटर ४०० ते ७०० पर्यंत खर्च येऊ शकतो (हा दर पाईपची जाडी आणि डिझाइननुसार बदलतो). एक एकरासाठी सुमारे १५ ते २० लाख रुपयांपर्यंत गुंतवणूक लागू शकते (शासकीय अनुदानासह हा दर कमी होतो)..Shed Net House: हवामान बदलातील सुरक्षित शेतीसाठी शेडनेटगृहाचा स्मार्ट मार्ग.काळजीजी आय सांगाड्याला झिंक कोटिंग करणे गरजेचे आहे अन्यथा गंज लागतो.धारदार कडा: पाइपच्या कोणत्याही टोकदार कडा जाळीला घासणार नाहीत याची काळजी घ्यावी, अन्यथा जाळी फाटू शकते.जीआय पाइप हे वेल्डिंग केलेले नसावेत.अनुदानसध्या कृषी विभागातर्फे गोलाकार प्रकारचे शेडनेट हाउस (उंची ४ मी. आणि ५ मी.) आणि सपाट छताचे शेडनेट हाउस (उंची ३.२५ मी. आणि ४ मी.) या दोन प्रकारासाठी अनुदान दिले जाते . त्रिकोणी छताच्या शेडनेट हाउससाठी अनुदान देण्यात येत नाही..शेडनेट हाउसचे मुख्य प्रकारसपाट छताचे शेडनेट हाउसहे प्रामुख्याने कमी उंचीच्या पिकांसाठी आणि ज्या भागात वाऱ्याचा वेग मध्यम असतो, अशा ठिकाणी अत्यंत उपयुक्त ठरते. याचे छत सपाट असते. जिथे पाऊस कमी असतो अशा भागात उपयुक्त ठरते. हे बांधायला स्वस्त असते.रचनाआकार: छत जमिनीला समांतर (सपाट) असते.सांगाडा: हे साधारणपणे जीआय पाइप्स किंवा सिमेंटच्या खांबांच्या मदतीने उभारले जाते.उंची: महाराष्ट्रामध्ये एखाद्या शेतकऱ्याला सपाट छताच्या शेडनेट हाउस प्रकारासाठी अनुदान हवे असेल तर कृषी विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनेनुसार त्याची उंची ३.२५ मीटर आणि ४ मीटर ठेवावे लागते. यासाठी क्षेत्राची मर्यादा ही कमीत कमी १० गुंठे ते ४० गुंठे पर्यंत आहे..Smart Farming: संकल्पना शेडनेट हाउसची....फायदेकमी खर्च : घुमट आकाराच्या शेडनेटच्या तुलनेत याची उभारणी स्वस्त पडते.उभारणीस सोपे : याची रचना साधी असल्याने ते कमी वेळात उभे करता येते.जागेचा वापर : सपाट छतामुळे संपूर्ण क्षेत्रात समान उंची मिळते, ज्यामुळे कोपऱ्यातील जागेचाही पूर्ण वापर करता येतो.पिकांचे संरक्षण : प्रखर सूर्यप्रकाश, पक्षी आणि कीटकांच्यापासून पिकांचे प्रभावीपणे रक्षण होते..पिकांची लागवडपालेभाज्या : कोथिंबीर, मेथी, पालक.रोपवाटिका : रोपे तयार करण्यासाठी.फुलशेती : जरबेरा, कार्नेशन.भाजीपाला : मिरची, सिमला मिरची, कोबी, फ्लॉवर.महत्त्वाच्या मर्यादापावसाचे पाणी : छतावर पाणी साचण्याची शक्यता असते, त्यामुळे नेट व्यवस्थित ताणून बसवणे आवश्यक आहे.वाऱ्याचा दाब : खूप जास्त वादळी वारा असलेल्या भागात सपाट छतावर हवेचा दाब जास्त येतो, ज्यामुळे सांगाड्याला धोका निर्माण होऊ शकतो..Poly house-Shed net: साहित्य दरवाढीने ७५ टक्के ‘पॉलिहाऊस-शेडनेट’ रद्द.अंदाजे खर्चयाचा खर्च शेतकरी वापरत असलेले साहित्य (पाइपचा दर्जा, नेटचा प्रकार ५० टक्के किंवा ७५ टक्के) यावर अवलंबून असतो. साधारणपणे ३५० ते ४५० रुपये प्रति चौरस मीटर या दरम्यान खर्च येऊ शकतो. (सरकारी अनुदानानुसार यात बदल होऊ शकतो.)गोलाकार प्रकारचे शेडनेट हाउसयाला डोम शेप किंवा राउंड टॉप शेडनेट हाउस असे म्हणतात. हे आधुनिक शेतीसाठी अत्यंत लोकप्रिय आहे. विशेषतः महाराष्ट्रातील हवामानासाठी हे अतिशय पूरक मानले जाते.अर्धवर्तुळाकार असल्यामुळे पाऊस किंवा कचरा साचून राहत नाही. हे दिसायला आकर्षक आणि अधिक मजबूत असते..वैशिष्ट्ये आणि फायदेआकार : छत अर्धवर्तुळाकार किंवा कमानीसारखे असते.साहित्य : हे प्रामुख्याने जीआय पाइप्स वापरून बनवले जाते, जे गंजरोधक असतात.कापड : यावर अल्ट्राव्हायोलेट स्टेबलाइज्ड नेट वापरली जाते, जी सूर्याच्या अतिनील किरणांपासून पिकांचे संरक्षण करते.उंची : महाराष्ट्रामध्ये शेतकऱ्याला गोलाकार छताच्या शेडनेट हाउस प्रकारासाठी अनुदान हवे असेल तर कृषी विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनेनुसार त्याची उंची ४ मीटर आणि ५ मीटर ठेवावे लागते. यासाठी क्षेत्राची मर्यादा ही कमीत कमी ५ गुंठे ते ४० गुंठ्यांपर्यंत आहे..Modern Agriculture: शेडनेट हाउससाठी योग्य नियोजन.फायदेवाऱ्याचा प्रतिकार : गोलाकार आकारामुळे वेगवान वारा छतावरून जातो. त्यामुळे वादळात हे शेडनेट कोसळण्याची शक्यता कमी असते.पाण्याचा निचरा : पावसाचे पाणी छतावर साचून न राहता बाजूला वाहून जाते, ज्यामुळे नेट फाटत नाही.हवेचे खेळते प्रमाण : गोलाकार रचनेमुळे आतमध्ये गरम हवा वरच्या भागात जमा होते आणि नैसर्गिक व्हेंटिलेशनमुळे बाहेर निघून जाते, ज्यामुळे आतील तापमान संतुलित राहते.पाऊस : यावर पाऊस किंवा कचरा साचून राहत नाहीजास्त उंची : याची उंची मध्यभागी जास्त असल्याने वेलवर्गीय पिके (उदा. काकडी, टोमॅटो) लागवड सोपी जाते..पिकांची लागवडवेलवर्गीय पिके: काकडी, कारले, ढोबळी मिरची.फुलशेती: गुलाब, जरबेरा, कार्नेशन, लिली.रोपवाटिका : महागड्या फळांची आणि फुलांची रोपे तयार करण्यासाठी.खर्च आणि उभारणीखर्च: सपाट छताच्या तुलनेत याचा खर्च थोडा जास्त असतो कारण यात पाइप बेंडिंग आणि जास्त साहित्याचा वापर होतो.अंदाजे साधारणपणे ६०० ते ७०० रुपये प्रति चौरस मीटर खर्च येऊ शकतो (साहित्याच्या दर्जानुसार).शासकीय अनुदान: महाराष्ट्र सरकार आणि कृषी विभाग ''राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान'' अंतर्गत अशा शेडनेट हाउससाठी ५० टक्यांपर्यंत अनुदान देते.शेडनेट हाउस उंची ः ४ मी आणि ५.० मी.Modern Shednet Farming: आधुनिक शेडनेट शेतीतून चांगले उत्पादन: थोरात.तांत्रिक बाबीनेटचा प्रकार: पिकाच्या गरजेनुसार ५० टक्के किंवा ७५ टक्के सावली देणारी नेट निवडावी.पाया ः सांगाडा मजबूत राहण्यासाठी पाइप्स सिमेंट काँक्रिटमध्ये पक्के करणे गरजेचे आहे.कीटकरोधक जाळी: बाजूने ४० मेश गुणवत्तेची कीटक प्रतिबंधक जाळी लावल्यास पांढरी माशी आणि तुडतुड्यांचा प्रादुर्भाव कमी होतो..त्रिकोणी छताचे शेडनेट हाउस /गेबल टाइपहे घराच्या छतासारखे (त्रिकोणी) असते. जेथे जास्त पावसाचे प्रमाण जास्त असते तेथे याचा वापर केला जातो.याच्या विशिष्ट आकारामुळे आणि मजबुतीमुळे लोकप्रिय आहे. विशेषतः जास्त पाऊस आणि वारा असलेल्या प्रदेशांसाठी हे अत्यंत उपयुक्त ठरते.रचनाया शेडनेट हाउसचे छत इंग्रजी ''A'' अक्षरासारखे किंवा त्रिकोणी असते. याचे दोन भाग मध्यभागी एका उंच रिज पाईपला जोडलेले असतात आणि दोन्ही बाजूंना उतरते असतात. ही रचना करण्यासाठी प्रामुख्याने जीआय पाईप्सचा वापर केला जातो, ज्यामुळे सांगाडा गंजत नाही आणि जास्त काळ टिकतो..मुख्य फायदेपाण्याचा निचरा: छताला उतार असल्याने पावसाचे पाणी छतावर साचून राहत नाही, ते त्वरित खाली वाहून जाते. यामुळे जाळीवर वजनाचा ताण येत नाही आणि जाळी फाटण्याची भीती कमी असते.हवा खेळती राहते: त्रिकोणी आकारामुळे गरम हवा वरच्या भागात जमा होते आणि नैसर्गिक व्हेंटिलेशनमुळे हवा बाहेर जाण्यास मदत होते. यामुळे आतले तापमान राखणे सोपे जाते.वाऱ्याचा प्रतिकार: सांगाडा अशा प्रकारे तयार केलेला असतो, की तो जोरदार वाऱ्याचा वेग सहन करू शकतो. वादळी वाऱ्यातही हे स्ट्रक्चर स्थिर राहते.उंचीचा फायदा: या प्रकारात मध्यभागी उंची जास्त असल्याने उंच वाढणाऱ्या पिकांसाठी (उदा. टोमॅटो, काकडी, वेलवर्गीय पिके) हे अत्यंत सोयीचे ठरते..पिकांची लागवडभाजीपाला: सिमला मिरची, रंगीत ढोबळी मिरची, टोमॅटो, काकडी.पालेभाज्या: कोथिंबीर, पालक, मेथी (विशेषतः उन्हाळ्यात).खर्च आणि अनुदान ःफ्लॅट रूफ शेडनेटच्या तुलनेत याचा खर्च थोडा जास्त असतो, कारण यामध्ये पाइप्स आणि फिटिंग्जचा वापर अधिक होतो.-हेमंत जगताप ८२७५३७१०८२(वरिष्ठ प्रशिक्षण अधिकारी,महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळ, साखर संकुल, शिवाजीनगर, पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
