हर्षदा पाटील, डॉ. ए. ए. जोशी, डॉ. पी. यू. घाटगेFood Preservative: रसायनमुक्त आणि सुरक्षित अन्नपदार्थांची वाढती मागणी लक्षात घेता गवती चहाच्या आवश्यक तेलाचा वापर सातत्याने वाढत आहे. बेकरी, दुग्धजन्य पदार्थ, मांस प्रक्रिया, फळे-भाज्या प्रक्रिया तसेच आधुनिक पॅकेजिंग उद्योगात नैसर्गिक अन्न संरक्षक म्हणून या तेलाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे गवती चहाची लागवड, आवश्यक तेलनिर्मिती आणि त्यावर आधारित मूल्यवर्धित उत्पादनांसाठी नवीन व्यावसायिक संधी निर्माण होत आहेत..प्राचीन काळापासून गवती चहाचा वापर औषधी वनस्पती आणि सुगंधी पेय म्हणून केला जात आहे. मात्र गेल्या काही वर्षांत अन्न प्रक्रिया उद्योगात गवती चहापासून मिळणाऱ्या आवश्यक तेलाचे महत्त्व लक्षणीयरीत्या वाढले आहे. कृत्रिम अन्न संरक्षकांना पर्याय म्हणून नैसर्गिक घटकांचा वापर करण्याकडे उद्योगाचा कल वाढत असून, रसायनमुक्त, सुरक्षित आणि आरोग्यपूरक अन्नपदार्थांना ग्राहकांचीही अधिक पसंती मिळत आहे..Biostimulant of Sugarcane Farming: ऊस उत्पादकता, जमीन सुपीकतेसाठी जिवाणू अर्क.गवती चहा ही सुगंधी गवतवर्गीय वनस्पती असून तिच्या पानांमध्ये आवश्यक तेल साठवणाऱ्या सुगंधी तेलग्रंथी असतात. या तेलामध्ये मुख्यतः सिट्रल हे संयुग मोठ्या प्रमाणात आढळते. याच घटकामुळे तेलाला लिंबासारखा सुगंध मिळतो तसेच प्रतिजैविक, बुरशीनाशक आणि अँटीऑक्सिडंट गुणधर्म प्राप्त होतात..अनेक वर्षांपासून आयुर्वेद, पारंपरिक उपचारपद्धती आणि सुगंधी पेयांमध्ये गवती चहाचा वापर केला जात आहे. मात्र नैसर्गिक आणि रसायनमुक्त उत्पादनांकडे ग्राहकांचा वाढता कल लक्षात घेता अन्न प्रक्रिया, औषधनिर्मिती, सौंदर्यप्रसाधने आणि सुगंध उद्योगात गवती चहाच्या आवश्यक तेलाची मागणी वेगाने वाढत आहे. नैसर्गिक अन्न संरक्षक, सुगंधद्रव्य आणि जैवसक्रिय घटक म्हणून या तेलाचा विविध उद्योगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असून, साबण, हर्बल उत्पादने आणि अरोमाथेरपीमध्येही त्याला चांगली मागणी आहे..विविध उद्योगांमध्ये वाढते महत्त्वरसायनमुक्त आणि सुरक्षित अन्नपदार्थांची वाढती मागणी लक्षात घेता गवती चहाच्या आवश्यक तेलाचा वापर सातत्याने वाढत आहे. बेकरी, दुग्धजन्य पदार्थ, मांस प्रक्रिया, फळे-भाज्या प्रक्रिया तसेच आधुनिक पॅकेजिंग उद्योगात नैसर्गिक अन्न संरक्षक म्हणून या तेलाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे गवती चहाची लागवड, आवश्यक तेलनिर्मिती आणि त्यावर आधारित मूल्यवर्धित उत्पादनांसाठी नवीन व्यावसायिक संधी निर्माण होत आहेत..गवती चहाची केरळ, कर्नाटक, महाराष्ट्र, तामिळनाडू तसेच ईशान्येकडील राज्यांमध्ये व्यावसायिक लागवड मोठ्या प्रमाणावर होते. महाराष्ट्रातही सुगंधी पिकांचा पर्याय म्हणून गवती चहाकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढत आहे. एकदा लागवड केल्यानंतर अनेक वर्षे उत्पादन मिळत असल्याने आणि तुलनेने कमी देखभाल लागत असल्याने हे पीक आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरते. विशेषतः आवश्यक तेलनिर्मितीच्या माध्यमातून मूल्यवर्धन केल्यास अधिक उत्पन्न मिळविण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते..गवती चहाच्या प्रमुख प्रजातीगवती चहाच्या सिम्बोपोगोन सिट्रेटस (Cymbopogon citratus) आणि सिम्बोपोगोन फ्लेक्स्युओसस (Cymbopogon flexuosus) या दोन प्रजाती आहेत. सिम्बोपोगोन सिट्रेटस ही प्रजाती वेस्ट इंडियन लेमनग्रास म्हणून ओळखली जाते. याची पाने तुलनेने मऊ असून त्यांचा वापर प्रामुख्याने सुगंधी चहा, स्वयंपाक तसेच घरगुती औषधी उपयोगासाठी केला जातो. सिम्बोपोगोन फ्लेक्स्युओसस ही ईस्ट इंडियन लेमनग्रास म्हणून ओळखली जाते. आवश्यक तेलनिर्मितीसाठी ही प्रजाती अधिक उपयुक्त मानली जाते. यामध्ये सिट्रल या संयुगाचे प्रमाण तुलनेने जास्त असल्याने अन्न प्रक्रिया, सुगंधी उत्पादने आणि आवश्यक तेल उद्योगात या प्रजातीला विशेष मागणी आहे..तेलनिर्मितीगवती चहाच्या पानांमधून तेल काढण्यासाठी स्टीम डिस्टिलेशन (Steam Distillation), अर्थात बाष्प ऊर्ध्वपातन ही सर्वाधिक प्रचलित पद्धत वापरली जाते. ही प्रक्रिया सुरक्षित, परिणामकारक आणि व्यावसायिकदृष्ट्या किफायतशीर मानली जाते. या प्रक्रियेत ताजी किंवा अंशतः सुकविलेली पाने विशेष डिस्टिलेशन टाकीत भरून त्यामधून गरम वाफ सोडली जाते. वाफेच्या उष्णतेमुळे पानांतील तेलग्रंथी फुटतात आणि आवश्यक तेल वाफेसोबत बाहेर येते. त्यानंतर कंडेन्सरमध्ये वाफ थंड करून तेल आणि पाणी वेगळे केले जाते. घनतेतील फरकामुळे तेल वरच्या थरात जमा होते आणि ते स्वतंत्रपणे संकलित केले जाते..Sustainable Sugarcane Farming: शाश्वत ऊस शेतीसाठी प्रभावी व्यवस्थापन.साधारणपणे एक टन पानांपासून ५ ते ८ किलो आवश्यक तेल मिळू शकते. मात्र तेलाचे प्रमाण पीक, हवामान, काढणीची वेळ, पानांची गुणवत्ता आणि डिस्टिलेशन प्रक्रियेवर अवलंबून बदलते. तेलाची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी त्याची साठवण हवाबंद, प्रकाशरोधक आणि थंड ठिकाणी करणे आवश्यक असते. चुकीच्या साठवणुकीमुळे सुगंधी संयुगांचे प्रमाण कमी होऊन तेलाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो..गवती चहाच्या आवश्यक तेलात अनेक जैवसक्रिय संयुगे आढळतात. त्यापैकी सिट्रल हा सर्वांत महत्त्वाचा घटक असून त्यामध्ये जेरॅनियल आणि नेराल ही दोन प्रमुख संयुगे असतात. याशिवाय मायर्सीन, लिमोनीन आणि जेरॅनिऑल यांसारखी संयुगेही अल्प प्रमाणात आढळतात. या जैवसक्रिय घटकांमुळे तेलाला प्रतिजैविक, बुरशीनाशक, अँटीऑक्सिडंट आणि नैसर्गिक सुगंधी गुणधर्म प्राप्त होतात. त्यामुळे अन्न प्रक्रिया, औषधनिर्मिती, सौंदर्यप्रसाधने आणि सुगंध उद्योगात या तेलाचे महत्त्व सातत्याने वाढत आहे..नैसर्गिक अन्न संरक्षककृत्रिम अन्न संरक्षकांविषयी ग्राहकांमध्ये वाढत असलेली जागरूकता आणि नैसर्गिक उत्पादनांना मिळणारे प्राधान्य यामुळे गवती चहाच्या तेलाचे महत्त्व सातत्याने वाढत आहे.अन्नाची सुरक्षितता, टिकवण क्षमता आणि गुणवत्ता कायम राखण्यासाठी कृत्रिम रसायनांना हे तेल प्रभावी नैसर्गिक पर्याय ठरत आहे..या तेलातील सिट्रल (Citral) या प्रमुख संयुगामुळे त्याला प्रतिजैविक, बुरशीनाशक आणि अँटीऑक्सिडंट गुणधर्म प्राप्त होतात. त्यामुळे अन्नामध्ये जिवाणू आणि बुरशीची वाढ नियंत्रित राहण्यास मदत होते. तसेच अन्नाचा नैसर्गिक स्वाद, रंग आणि सुगंध अधिक काळ टिकून राहतो.या वैशिष्ट्यांमुळे बेकरी, दुग्धजन्य पदार्थ, मांस प्रक्रिया, फळे-भाज्या प्रक्रिया आणि इतर अन्न प्रक्रिया उद्योगांमध्ये गवती चहाच्या आवश्यक तेलाचा वापर सातत्याने वाढत आहे..गवती चहाचे फायदेगवती चहाचे आवश्यक तेल दैनंदिन जीवनातही अनेक प्रकारे उपयोगी ठरते. या तेलाचा तीव्र सुगंधी वास डास, माश्या आणि इतर कीटकांना दूर ठेवण्यास मदत करतो. डिफ्यूझरमध्ये किंवा पाण्यात काही थेंब मिसळून फवारणी केल्यास घरातील वातावरण ताजेतवाने राहते.अन्नाची टिकवण क्षमता वाढविण्यास मदत करते..घरगुती स्वच्छतेसाठी उपयुक्त ठरते. फरशी पुसण्याच्या पाण्यात किंवा स्वयंपाकघरातील ओटा स्वच्छ करण्यासाठी हे तेल वापरल्यास जंतुनाशक म्हणून चांगले परिणाम मिळतात.मानसिक ताण कमी करण्यास, थकवा दूर करण्यास आणि शांत वातावरण निर्माण करण्यास गवती चहाच्या तेलाचा सुवास गुणकारी मानला जातो.त्वचा, केसांची निगा राखण्यासाठी उपयुक्त आहे.अँटीफंगल गुणधर्मांमुळे हे तेल खोबरेल तेलामध्ये मिसळून वापरल्यास केसांमधील कोंडा कमी होतो.- हर्षदा पाटील ७५५९३९११६८(एम.टेक. विद्यार्थी, अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
