डॉ. हरिहर कौसडीकरRole of Potassium in Agriculture: पोटॅशिअम (पालाश) हे अजैविक ताणाच्या परिस्थितीत पिकांच्या चांगल्या वाढीसाठी आणि शारीरिक विकासासाठी एक महत्त्वाचे अन्नद्रव्य आहे. पोटॅशिअम पिकाच्या अनेक मूलभूत शारीरिक आणि चयापचय कार्यांसाठी आवश्यक आहे. जसे की प्रकाशसंश्लेषण, पर्णरंध्रांचे नियमन, प्रकाशसंश्लेषित पदार्थांचे स्थानांतर, कर्बोदक चयापचय, पेशींद्रव संतुलित ठेवणे, विकरांची सक्रियता, इत्यादी. .अनेक अजैविक ताणांच्या प्रतिकूलतेला प्रतिसाद म्हणून पिकांची लवचिकता वाढविण्यात पोटॅशिअमची महत्त्वाची भूमिका असते. यामध्ये शरीरक्रिया विज्ञान, पानांचे पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ, स्टोमॅटल नियंत्रण, कमी झालेले बाष्पोत्सर्जन, पोषक तत्त्वांचे शोषण आणि वापर, वाढलेली पाणी वापर कार्यक्षमता आणि पिकाची इष्टतम ऊर्जा स्थिती राखणे यांचा समावेश आहे. पाण्याच्या ताणाखाली, पोटॅशिअमचा पानांमधील पाण्याच्या सापेक्ष प्रमाणावर आणि पाण्याच्या वापराच्या कार्यक्षमतेवर अनुकूल परिणाम होतो..Agriculture Management: पावसाच्या खंडामधील पीक व्यवस्थापनाचे नियोजन.ताणाच्या परिस्थितीत मुळांच्या वाढीस मदत होते, ज्यामुळे वनस्पतींद्वारे पाण्याचे शोषण वाढते. योग्य प्रमाणात पालाशचा पुरवठा केल्याने पाण्याचा कार्यक्षम वापर करून दुष्काळाच्या ताणाचा सामना करण्याची वनस्पतींची क्षमता सुधारते. प्रोलीन संचयन हे वनस्पतींमधील दुष्काळ सहनशीलतेच्या प्रमुख यंत्रणांपैकी एक आहे. पालाशच्या पर्ण फवारणीद्वारे प्रोलीनच्या संचयनाद्वारे ताण सहनशीलता वाढण्यास मदत होते.पोटॅशिअमच्या कमतरतेचा संबंध पाण्याच्या कमतरतेच्या परिस्थितीत प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साइड स्थिरीकरण, विभाजन आणि प्रकाशसंश्लेषित पदार्थांच्या वापराच्या दरात लक्षणीय घट होण्याशी देखील जोडला गेला आहे..संशोधकांनी पाणथळ परिस्थितीत शेतातील पिकांमध्ये बाह्य स्रोताद्वारे पोटॅशिअमच्या वापरामुळे वनस्पतींची उंची, प्रकाशसंश्लेषण क्षमता वाढून होणाऱ्या सुधारणात्मक क्लोरोफिलचे प्रमाण आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण अशा सकारात्मक परिणामांची नोंद केली आहे. पीक क्षारतेच्या ताणाखाली असल्यास पोटॅशिअमच्या वापरामुळे पेशिभित्तिका मजबूत राहून पेशी द्रव्य संतुलित होते आणि विकर सक्रियता नियंत्रित होते. तसेच, पोटॅशिअमच्या वापरामुळे पोटॅशिअम-सोडिअम आयनिक गुणोत्तर वाढण्यास मदत होते, ज्यामुळे पिकात सोडियम सहनशीलता निर्माण होते..पोटॅशिअमच्या कमतरतेमुळे अनेक नकारात्मक परिणाम होतात. जसे की जास्त तीव्रतेच्या प्रकाशाच्या संपर्कात आलेल्या वनस्पतींमध्ये क्लोरोटिक (पाने पिवळी पडणे) आणि नेक्रोटिक विकार (पेशी मृत होणे), अतिथंड तापमानामुळे होणारे विकर कार्य क्षमतेमध्ये होणारे बिघाड, प्रकाशसंश्लेषित पदार्थांच्या वहनात अडथळा आणि कमी कार्बन शोषण अशा प्रक्रिया होतात, ज्यामुळे पिकांची सामान्य वाढ आणि उत्पादकता कमी होते. पुरेसा पोटॅशिअम पुरवठा ऑस्मोटिक क्षमतेचे समायोजन करून पिकांत होणारे निर्जलीकरण दूर करण्यास मदत करतो..Fertilizers Management Issue: दुष्काळ खत नियोजनाचा!.योग्य अन्नद्रव्यांचा वापरअजैविक ताण वनस्पतींच्या शारीरिक वाढीवर परिणाम करतात. सर्वसाधारणपणे, हे ताण क्लोरोफिल संश्लेषण, पानांची वाढ, एन्झाईमची क्रियाशीलता, बाष्पोत्सर्जन, पर्णरंध्रांची चालकता, पटलाची स्थिरता आणि शेवटी पिकाच्या उत्पादकतेवर परिणाम करतात. हवामानातील बदल वनस्पतींवरील अजैविक ताणाचा हानिकारक परिणाम आणखी वाढवते. अनुकूलनासाठी वाण विकसित करणे ही एक आवश्यक पायरी असली, तरी योग्य वनस्पती अन्नद्रव्ये वापर केल्याने वनस्पतींना अजैविक ताण सहन करण्याची क्षमता विकसित करण्यास मदत होऊ शकते..वनस्पती विविध अजैविक ताण कमी करण्यासाठी नायट्रोजन, पोटॅशिअम, कॅल्शिअम आणि मॅग्नेशिअम यांसारखी अन्नद्रव्ये अँटिऑक्सिडंट एन्झाइम्सचे प्रमाण वाढवितात. पोटॅशिअम आणि कॅल्शिअमसारखी अन्नद्रव्ये पाणी शोषून घेण्याची क्षमता सुधारून पर्णरंध्रांचे नियमन आणि पानाद्वारे पाण्याचा वापर सुधारण्यास मदत करतात. तापमानाच्या ताणाखाली, ही अन्नद्रव्ये उतींमधील पाण्याची उच्च क्षमता टिकवून ठेवण्यास मदत करतात..लोह, बोरॉन आणि जस्त यांसारखी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये वनस्पतींमधील विविध शारीरिक बदल सक्रिय करण्यास, संरक्षण यंत्रणा कार्यान्वित करण्यास आणि चयापचय प्रक्रिया सुधारण्यास मदत करतात, ज्याद्वारे वनस्पती विविध प्रतिकूल ताणांशी जुळवून घेतात. काही अन्नद्रव्ये एकत्रितपणे ताण अधिक प्रभावीपणे कमी करू शकतात..अन्नद्रव्ये अजैविक ताणांचे व्यवस्थापन करण्याचा एक कमी खर्चाचा आणि शाश्वत मार्ग असला, तरी यावर अजूनही बरेच संशोधन करणे आवश्यक आहे. हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर, पोषक तत्वांची आंतरक्रिया, त्यांचे प्रमाण आणि वापराची वाढ संवेदनशील अवस्था यांची अधिक चांगली माहिती अजैविक ताणांच्या चांगल्या व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त ठरेल.- डॉ. हरिहर कौसडीकर, ७५८८०८२०४९(विभाग प्रमुख , मृद् विज्ञान व कृषी रसायनशास्त्र विभाग, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
