Agricultural Innovation for Food Production: पीक प्रजनक हे आपल्या जागतिक अन्न व्यवस्थेचे शांत स्वरूपातील वास्तुकार आहेत. ते नवीन पीक वाण विकसित करतात जे जास्त उत्पादन देणारे, अधिक पौष्टिक, रोगप्रतिकारक आणि कठीण पर्यावरणात चांगले वाढणारे असतात. वेगाने वाढणारी लोकसंख्या, हवामान बदल, संसाधनांची कमतरता आणि सतत उपासमारीचा सामना करणाऱ्या जगात त्यांचे कार्य केवळ मौल्यवान नाही तर मानवी अस्तित्वासाठी अत्यावश्यक आहे. पीक प्रजननाची कथा हजारो वर्षांपूर्वी सुरू झाली. .त्या काळात ना प्रयोगशाळा होत्या, ना आधुनिक तंत्रज्ञान. पण सुरुवातीचे शेतकरी नकळतच पहिले पीक प्रजनक होते. त्यांनी उत्तम गुणधर्म असलेल्या वनस्पतींची बियाणे जपली, पुन्हा पेरली, आणि हळूहळू वन्य गवतांचे रूपांतर गहू आणि तांदूळ यांसारख्या पिकांमध्ये झाले. ही शांत क्रांती होती. नंतर १९व्या शतकात ग्रेगॉर मेंडेल यांनी आनुवंशिकीचे नियम शोधून या प्रक्रियेला वैज्ञानिक आधार दिला..आज पीक प्रजनन ही विज्ञान आणि कला यांची सांगड आहे. यात पिकांच्या आनुवंशिक रचनेत सुधारणा करून इच्छित गुणधर्म वाढवले जातात. आधुनिक काळात मॉल्युक्युलर मार्कर, जीनोमिक्स आणि जीन एडिटिंग यांसारखी साधने वापरून ही प्रक्रिया अधिक अचूक आणि जलद झाली आहे. आज पीक प्रजनक एकाच वेळी अनेक उद्दिष्टांवर काम करतात. उत्पादन वाढवणे, पौष्टिक गुणवत्ता सुधारणे, कीटक आणि रोग प्रतिकार वाढवणे, दुष्काळ, उष्णता, खारटपणा आणि पूर सहनशीलता निर्माण करणे आदी..Food Security: अन्नधान्यात देश स्वयंपूर्ण झाला, आता ‘पोषण सुरक्षा’ हेच आव्हान.हे सर्व २००९ च्या जागतिक अन्न शिखर परिषदेने आणि ‘एफएओ’ने परिभाषित केलेल्या अन्न सुरक्षेच्या चार आधारस्तंभांना म्हणजे उपलब्धता, सुलभता, वापर आणि स्थिरताम यांना मजबूत करतात. जगातील प्रमुख अन्न पिकांकडे पाहिल्यास हे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते. जर सतत आनुवंशिक सुधारणा झाली नाही, तर पीक उत्पादन थांबेल किंवा कमी होईल. आजही कीड आणि रोग ४० टक्क्यांपर्यंत पीक नुकसान करतात..हवामान बदलामुळे ही समस्या आणखी गंभीर होत आहे. अशा वेळी पीक प्रजनक आशेचा किरण ठरतात. इतिहासात हरित क्रांती हा याचा सर्वांत मोठा पुरावा आहे. डॉ. नॉर्मन बोरलॉग यांनी विकसित केलेल्या गव्हाच्या उच्च उत्पादन देणाऱ्या जातींनी जगाला उपासमारीपासून वाचवले..भारतात डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन यांनी या क्रांतीला दिशा दिली. भारताचे अन्नधान्य उत्पादन काही दशकांत अनेक पट वाढले, ही फक्त आकडेवारी नाही, तर कोट्यवधी लोकांचे जीवन आहे. १९६० ते १९८५ दरम्यान विकसनशील देशांमध्ये शेती उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली. ही वाढ उच्च उत्पादनक्षम वाण, सिंचन आणि सुधारित व्यवस्थापनामुळे शक्य झाली. पण प्रवास इथे थांबत नाही, आता खरी कसोटी पुढे आहे..शक्तिशाली साधनेभविष्याकडे पाहताना, पीक प्रजनकांची भूमिका आणखी महत्त्वाची ठरणार आहे. कारण आता प्रश्न फक्त ‘अधिक अन्न’ उत्पादनाचा नाही, तर ‘योग्य, पोषक आणि शाश्वत अन्न’ उत्पादनाचा आहे. या प्रवासात तीन शक्तिशाली साधने शेतीचे भविष्य बदलत आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), जीन एडिटिंग, आणि हवामान-स्मार्ट शेती. आज एआय पीक प्रजननात क्रांती घडवत आहे. पूर्वी हजारो रोपांची वर्षानुवर्षे तपासणी करावी लागायची; आता ‘’एआय’ काही दिवसांत जनुक संयोजनांचे विश्लेषण करू शकते..जीन एडिटिंग - विशेषतः ‘क्रिस्पर कॅस तंत्रज्ञानामुळे’ विशिष्ट जनुकांमध्ये थेट बदल करता येतो. यामुळे कमी पाण्यात वाढणारा तांदूळ, जास्त काळ टिकणारा टोमॅटो, आणि अधिक आरोग्यदायी गहू विकसित होत आहेत. भारतीय कृषी संशोधन संस्था, नवी दिल्ली आणि भारतीय भात संशोधन संस्था, हैदराबाद संस्थांनी जीन एडिटिंगमध्ये मोठी झेप घेतली आहे..भारताने आपल्या पहिल्या जेनोम-एडिटेड तांदूळ वाणांची घोषणा केली आहे - डी डी आर धान १०० (कमला) आणि पुसा डी एस टी राईस १. हे वाण क्रिस्पर कॅस तंत्रज्ञान वापरून विकसित करण्यात आले असून त्यामध्ये कोणतेही परकीय डीएनए वापरलेले नाही (नॉन-ट्रान्सजेनिक). या वाणांमध्ये दुष्काळ सहनशीलता, खारटपणा सहनशीलता आणि हवामान-लवचिकता वाढवण्यात आली आहे. हवामान-स्मार्ट शेतीमुळे दुष्काळ सहनशील मका, उष्णता सहनशील गहू आणि पूर सहनशील तांदूळ विकसित होत आहेत. ‘स्वर्णा-सब १’ हा तांदूळ याचे उत्तम उदाहरण आहे. याशिवाय, कमी संसाधनांत जास्त उत्पादन देणारी पिके - पाणी आणि खत कमी वापरणारी ही भविष्यातील गरज आहे. यामुळे शेती अधिक शाश्वत होईल..Agri Food Security: अन्नसुरक्षेसाठी कृषीची भूमिका महत्त्वाची .आज बहुतेक आधुनिक वाण हे रासायनिक खते आणि कीडनाशकांवर आधारित शेतीसाठी विकसित केलेले आहेत. त्यामुळे ही वाणं सेंद्रिय पद्धतीत तितकीशी प्रभावी ठरत नाहीत आणि उत्पादन घटू शकते. म्हणूनच सेंद्रिय शेतीसाठी विशेषतः विकसित वाणांची गरज वाढत आहे. अशा परिस्थितीत पीक प्रजनकांना वेगळ्या गुणधर्मांवर लक्ष केंद्रित करावे लागते..कमी खतांमध्ये चांगली वाढ, मजबूत आणि खोल मुळांची रचना, नैसर्गिक रोग व कीड प्रतिकार, तणांशी प्रभावी स्पर्धा करण्याची क्षमता आणि बदलत्या हवामानात स्थिर उत्पादन देण्याची क्षमता यावर काम करावे लागणार आहे. या प्रकारच्या शेतीत केवळ जास्त उत्पादन महत्त्वाचे नसून, ‘स्थिर आणि टिकाऊ उत्पादन’ अधिक महत्त्वाचे ठरते..जगभरात या दिशेने प्रयत्न सुरू आहेत. भारतात संवर्धन शेतीसाठी संशोधन चालू आहे. या अंतर्गत भारतीय कृषी संशोधन संस्था, नवी दिल्ली येथे डॉ. राजबीर यादव, डॉ. किरण गायकवाड यांच्या टीम ने संवर्धन शेतीसाठी जगातील पहिल्या गव्हाच्या वाणाची निर्मिती केली आहे. भारतात पारंपरिक तांदूळ वाण आणि ज्वारी, बाजरी, नाचणी यांसारखी मिलेट पिके सेंद्रिय शेतीसाठी अधिक उपयुक्त ठरत आहेत. तथापि, या क्षेत्रात अजूनही काही मोठी आव्हाने आहेत..पण या सगळ्यामागे एक कठोर सत्य आहे. पीक प्रजनन हळू, खर्चिक आणि जोखमीचे आहे. एका नवीन वाणाला विकसित होण्यासाठी ६ ते १० वर्षे लागतात. आणि त्यातले बहुतेक प्रयोग अपयशी ठरतात. पीक प्रजनन हे परिणाम-केंद्रित आणि अत्यंत जबाबदारीचे क्षेत्र आहे. पीक प्रजनक अत्यंत कुशल, सावध आणि बहुतेक वेळा यशस्वी असणे आवश्यक असते..कारण व्यापक अपयशाचे परिणाम अन्नटंचाई, महागाई, सामाजिक अस्थिरता, आणि पर्यावरणीय दबाव या रूपातून मानवजातीसाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकतात. आजही पीक प्रजनक शांतपणे काम करत आहेत. त्यांच्या कामाचा परिणाम आपल्या प्रत्येक घासात आहे. आणि म्हणूनच, पुढच्या वेळी तुम्ही अन्नाचा एक घास घेतला तेव्हा फक्त शेतकऱ्यांचाच नाही, तर त्या अदृश्य शास्त्रज्ञांचाही विचार करा जो कुठेतरी प्रयोगशाळेत किंवा शेतात, शांतपणे तुमच्यासाठी भविष्य घडवत आहे.९९५३२५८२३४(लेखक भारतीय कृषी संशोधन संस्थेत वरिष्ठ शास्त्रज्ञ आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
