डॉ. सुयोग खोसे, काजल ढोकळे, वैभव सूर्यवंशीSustainable Farming: केळीचे खोड हे नैसर्गिक पोषक घटकांचा समृद्ध साठा आहे. यामध्ये मुख्यतः नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच सेंद्रिय कर्ब आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये भरपूर प्रमाणात असतात. खोड कुजल्यावर ही पोषक तत्त्वे हळूहळू जमिनीत मिसळतात. यासाठी केळी खोडाची कुट्टी करण्यासाठी यंत्राचा वापर फायदेशीर ठरतो..केळीचा घड कापल्यानंतर उरलेले पाणीदार आणि तंतुमय खोड शेतात मोठ्या प्रमाणावर शिल्लक राहते. प्रति हेक्टर ७० ते ८० टन इतका हा जैविक कचरा निर्माण होतो. खोड तंतुमय असल्यामुळे त्याचे हाताळणी करणे कठीण असते आणि पारंपरिक पद्धतीने विल्हेवाट लावल्यास मजुरी व वेळ यांचा मोठा खर्च येतो. अनेक शेतकरी खोड बांधावर फेकून देतात, ज्यामुळे मातीसाठी उपयुक्त सेंद्रिय घटक नष्ट होतात आणि पर्यावरणीय हानी होते..Banana Farming: केळी पिकात बंच फीडिंग तंत्रज्ञान फायदेशीर.केळीचे खोड हे नैसर्गिक पोषक घटकांचा समृद्ध साठा आहे. यामध्ये मुख्यतः नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच सेंद्रिय कर्ब आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये भरपूर प्रमाणात असतात. खोड कुजल्यावर हे पोषक तत्वे हळूहळू जमिनीत मिसळतात आणि पिकांना नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध होतात. संशोधनानुसार, केळीच्या खोडाच्या कंपोस्टमध्ये सुमारे ०.८९ टक्के नत्र, ०.४० टक्के स्फुरद आणि १.६३ टक्के पालाश आढळते, जे मातीची सुपीकता सुधारतात आणि पिकांच्या वाढीस मदत करतात. अशा परिस्थितीत केळीचे खोड कुट्टी यंत्र हे आधुनिक शेतीसाठी अत्यंत प्रभावी आणि शाश्वत उपाय ठरतो..खोडातील उपयुक्त घटककेळीचे खोड, पानांच्या आवरणांपासून बनलेले असते. त्याची रचना अत्यंत जटिल असून त्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात पाणी आणि सेंद्रिय घटक असतात. संशोधनानुसार, केळीच्या खोडामध्ये सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण सुमारे ८३ टक्के असते. हे सेंद्रिय पदार्थ लिग्निन आणि सेल्युलोज (१५ ते २० टक्के) आणि हेमिसेल्युलोज (१४.६ टक्के) सारख्या जटिल कर्बोदकांचा समावेश करतात, जे नैसर्गिक विघटन प्रक्रियेला मंद गती देतात. या रासायनिक संरचनेमुळे केळीचे खोड नैसर्गिकरीत्या कुजण्यासाठी बराच वेळ घेतो. विशेषतः लिग्निनचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे सूक्ष्मजीवांना त्याचे विघटन करणे कठीण होते. त्यामुळे पारंपरिक पद्धतीने खोड जमिनीत ठेवले तर त्याचे पूर्ण विघटन तीन ते चार महिने लागू शकते..केळीचे खोड हे पानांच्या आवरणांनी बनलेले असते. त्यामध्ये सुमारे ८५ ते ९० टक्के पाणी असते. त्यामुळे ते सहज कुजत नाही. जर हे खोड तसेच शेतात ठेवले, तर त्याच्या विघटनास तीन ते चार महिने लागतात, ज्यामुळे पुढील पिकाची लागवड उशिरा होते. याशिवाय हे ओले व जड खोड शेतातून काढण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात मजूर लागतात आणि त्यासाठी मोठा खर्च करावा लागतो. याउलट कुट्टी यंत्राचा वापर केल्यास हेच खोड काही मिनिटांत बारीक तुकड्यांमध्ये रूपांतरित होते. ही कुट्टी जमिनीवर पसरविल्यास सेंद्रिय आच्छादन होते. तसेच जमिनीतील सेंद्रिय घटक वाढतात..यंत्राची कार्यपद्धतीयंत्राचा मुख्य उद्देश मोठ्या आकाराचे, पाणीदार आणि तंतुमय खोड लहान-लहान कणांमध्ये रूपांतरित करणे हा आहे, जेणेकरून त्याचे विघटन वेगाने होईल आणि ते जमिनीत सहज मिसळता येईल. यंत्रामध्ये प्रामुख्याने खोड टाकण्यासाठी फीडिंग युनिट, त्यानंतर कटर किंवा ब्लेड असलेला फिरता ड्रम, शक्ती हस्तांतरण व्यवस्था आणि बाहेर कुट्टी फेकण्यासाठी व्यवस्था असे प्रमुख भाग असतात..खोड फीडिंग युनिटमध्ये टाकल्यानंतर ते गुरुत्वाकर्षणाने किंवा हलक्या दाबाने कटर भागाकडे सरकते. येथे उच्च वेगाने फिरणाऱ्या तीक्ष्ण पात्यांमुळे खोडावर कापण्याचा आणि फाडण्याचा दाब निर्माण होतो. केळीचे खोड तंतुमय असल्यामुळे त्यावर सरळ कापण्यापेक्षा तुकडे करून चिरण्याची प्रक्रिया अधिक प्रभावी ठरते. या प्रक्रियेमुळे खोडाचे पृष्ठभाग क्षेत्र वाढते, ज्यामुळे सूक्ष्मजीवांना त्यावर कार्य करणे सोपे जाते आणि विघटनाची गती वाढते..कुट्टी केलेले तुकडे यंत्राच्या मागील किंवा बाजूच्या भागातून बाहेर फेकले जातात आणि ते थेट शेतात पसरतात. संपूर्ण प्रक्रिया सतत चालणारी असून अत्यंत कमी वेळात मोठ्या प्रमाणात काम पूर्ण होते..ट्रॅक्टरचलित कुट्टी यंत्र हे मोठ्या क्षेत्रासाठी सर्वाधिक उपयुक्त प्रकार मानले जाते. हे यंत्र ट्रॅक्टरच्या पीटओ (पॉवर टेक ऑफ) शाफ्टला जोडलेले असते. पीटीओद्वारे मिळणारी यांत्रिक ऊर्जा गिअर आणि पट्टा प्रणालीद्वारे कटर ड्रमपर्यंत पोहोचवली जाते. साधारणतः ५० अश्वशक्ती क्षमतेचा ट्रॅक्टर या यंत्रासाठी पुरेसा ठरतो. हे यंत्र शेतात थेट चालवले जाते आणि उभ्या खोडांची जागीच कुट्टी केली जाते. या प्रक्रियेत खोडाचे तुकडे लगेच जमिनीत मिसळले जातात, ज्यामुळे वेगळी मशागत करण्याची गरज कमी होते. परिणामी इंधन, मजुरी आणि वेळ यांची मोठ्या प्रमाणात बचत होते. मोठ्या शेतांमध्ये यंत्राची कार्यक्षमता अधिक दिसून येते, कारण कमी वेळेत जास्त क्षेत्र झाकले जाते..Wheat Harvest: पारगाव शिवारात गहू मळणीची लगबग.विद्युत मोटरवर चालणारी कुट्टी यंत्रे लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी अधिक सोयीची ठरतात. या यंत्रांमध्ये स्वतंत्र मोटरद्वारे पात्यांना गती दिली जाते. खोड यंत्राजवळ आणून त्याची कुट्टी केली जाते, त्यामुळे शेतात थेट वापर करण्यापेक्षा प्रक्रिया स्वरूपात याचा उपयोग केला जातो. ही यंत्रे तुलनेने कमी खर्चिक असून देखभाल सुलभ असते. ताशी सुमारे ८०० ते १००० किलो खोडाची कुट्टी करण्याची क्षमता असल्यामुळे लहान प्रमाणात कामासाठी हे यंत्र उपयुक्त ठरते. विशेषतः जे शेतकरी खोडापासून धागा किंवा इतर मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करतात, त्यांच्यासाठी ही यंत्रे अधिक फायदेशीर आहे..अलीकडील काळात काही सुधारित यंत्रांमध्ये सुरक्षा कवच, कंपने कमी करणारी रचना आणि कुट्टीचा आकार नियंत्रित करण्याची सोय उपलब्ध होत आहे. त्यामुळे काम करताना सुरक्षितता वाढते आणि आवश्यकतेनुसार कुट्टीची जाडी नियंत्रित करता येते..सेंद्रिय आच्छादनाचे फायदेकेळी खोडाची कुट्टी करून ती जमिनीवर पसरवल्यास अनेक फायदे मिळतात. सर्वप्रथम, या कुट्टीचा थर जमिनीवर राहिल्याने बाष्पीभवन कमी होते. मातीतील ओलावा जास्त काळ टिकून राहतो. यामुळे सिंचनाच्या फेऱ्यांमधील अंतर वाढते. पाण्याची बचत होते.कुट्टीचा थर जमिनीवर असल्याने सूर्यप्रकाश थेट मातीवर पडत नाही, ज्यामुळे तणांची वाढ मोठ्या प्रमाणात आटोक्यात येते. यामुळे निंदणी-खुरपणीवरील खर्च कमी होतो.कुट्टी हळूहळू कुजत गेल्याने मातीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढते. यामुळे माती भुसभुशीत होते, तिची जलधारण क्षमता वाढते आणि पिकांच्या मुळांची वाढ अधिक चांगली होते..पोषक तत्वांचा समृद्ध स्रोतकेळीचे खोड हे पोषक तत्वांचा नैसर्गिक साठा मानले जाते. विशेषतः पालाश (पोटॅशियम) या अन्नद्रव्याचे प्रमाण यात अधिक असते. कुट्टी केल्यानंतर खोडातील नत्र, स्फुरद आणि पालाश ही अन्नद्रव्ये विघटन प्रक्रियेद्वारे हळूहळू जमिनीत मिसळतात आणि पिकांना उपलब्ध होतात.केळीच्या खोडाच्या कंपोस्टमध्ये लक्षणीय प्रमाणात अन्नद्रव्ये आढळतात, जी पिकांच्या वाढीसाठी अत्यंत उपयुक्त असतात. त्यामुळे रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी हे एक प्रभावी साधन ठरते..विघटन प्रक्रिया वेगवान करण्याचे तंत्रकुट्टी केलेल्या क्षेत्रावर वेस्ट डीकंपोजर आणि सिंगल सुपर फॉस्फेटचा वापर केल्यास सूक्ष्मजीवांची क्रिया वाढते आणि विघटन प्रक्रिया वेगाने होते.गूळ आणि डीकंपोजर कल्चर वापरून तयार केलेले द्रावण कुट्टीवर फवारल्यास अवघ्या दोन ते तीन आठवड्यांत जमीन पुढील पिकासाठी तयार होते. हे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे..मूल्यवृद्धीकेळीच्या खोडापासून केवळ सेंद्रिय खतच नव्हे, तर अनेक उपयुक्त उत्पादने तयार करता येतात. खोडाच्या बाहेरील भागापासून धागा तयार करून त्याचा वापर कापड आणि कागद उद्योगात केला जातो. तसेच धागा काढताना मिळणाऱ्या द्रवरूप अर्कामध्ये नैसर्गिक संप्रेरके असल्याने त्याचा वापर सेंद्रिय द्रवरूप खत म्हणून करता येतो..यंत्राची देखभालकुट्टी यंत्राची कार्यक्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल करणे आवश्यक आहे. केळीचे खोड तंतुमय असल्यामुळे ब्लेड्सची धार लवकर कमी होऊ शकते, त्यामुळे ठराविक कालावधीनंतर ती तपासणे गरजेचे आहे..प्रत्येक वापरानंतर यंत्र स्वच्छ ठेवणे आवश्यक आहे, अन्यथा गंज निर्माण होऊन यंत्राचे आयुष्य कमी होते. तसेच यंत्राच्या फिरत्या भागांना वेळोवेळी वंगण दिल्यास ते सुरळीत चालते आणि दुरुस्ती खर्च कमी होतो..सरकारी योजनामहाराष्ट्र शासन कृषी यांत्रिकीकरण योजनेंतर्गत केळीचे खोड कुट्टी यंत्र खरेदीसाठी अनुदान उपलब्ध करून देते. या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना ४० ते ५० टक्क्यांपर्यंत आर्थिक मदत दिली जाते. अल्पभूधारक, महिला आणि अनुसूचित जाती-जमातीतील शेतकऱ्यांना विशेष प्राधान्य दिले जाते. महाडीबीटी पोर्टलद्वारे अर्ज करून शेतकरी या योजनेचा लाभ घेऊ शकतात.- डॉ. सुयोग खोसे, ९४०३६१३४७१(विषयतज्ञ कृषी अभियांत्रिकी विभाग,कृषी विज्ञान केंद्र, नारायणगाव,जि. पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
