मंगेश तिटकारे, कुशाग्र मुंगी Sustainable Agriculture & Farmer Success: अर्जेंटिनामधील कृषी सहकारी चळवळीचे सर्वांत प्रभावी प्रतिनिधित्व करणारी संस्था म्हणजे कोनिनॲग्रो. ही संस्था देशातील सहकार व कृषी क्षेत्राला एकत्र आणून क्षेत्रीय धोरण, बाजारपेठ आणि शेतकरी हितसंबंध यांचे प्रतिनिधित्व करते. अर्जेन्टिना देशातील मोठा कृषी क्षेत्राचा भाग या संस्थेशी जोडलेला असून अंदाजे २० टक्यांपेक्षा जास्त धान्य आणि तेलबिया उत्पादन या साखळीतून येते. .भारतामध्ये सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि महिला बचत गटांचे फेडरेशनच्या बळकटीकरणासाठी शासन मोठ्या प्रमाणावर प्रयत्न करीत असून शासनामार्फत विविध योजना व प्रकल्पांची देखील निर्मिती करण्यात येत आहे. त्याआधारे कृषी मूल्य साखळ्या बळकट करून त्यात या संस्थांचा सहभाग वाढविण्यासाठी विपणनाच्या विविध मॉडेल्सची संस्थांनी ओळख करून घेणे आवश्यक आहे. भारत देशाव्यतिरिक्त आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देखील कृषी व सहकार क्षेत्र एकत्रितरित्या नांदताना शेतकऱ्यांची प्रगती करण्यासाठी प्रयत्न होत आहेत. .अर्जेन्टिना या देशासोबत भारताचे निर्यातविषयक उत्तम संबंध आहेत. जागतिक कृषी व्यापारात अर्जेंटिना, ब्राझील आणि चिली हे देश अग्रस्थानी असून, त्यांच्या कृषी व्यवस्थापन पद्धती आपल्यासाठी महत्त्वाचे मार्गदर्शक ठरू शकतात. या देशांनी सहकारी संस्था, कॉर्पोरेट शेती आणि निर्यात-केंद्रित धोरणांचा प्रभावी वापर करून शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि जागतिक स्पर्धात्मकता मोठ्या प्रमाणावर वाढविली आहे..अर्जेंटिनातील शेतीची रचनाअर्जेंटिनामध्ये शेती मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक स्वरूपात केली जाते. अनेक शेतकरी आपली जमीन भाड्याने देतात आणि मोठ्या कृषी कंपन्या किंवा गुंतवणूक गट त्या जमिनीवर उत्पादन घेऊन त्याचे विक्रीविषयक व्यवस्थापन करतात. या मॉडेलमध्ये तांत्रिक सेवा देणाऱ्या इतर सेवा संस्थांची नेमणूक करण्यात येते. तांत्रिक व्यवस्थापनात प्राधान्याने पेरणी, कापणी व वाहतूक यांचा समावेश होतो. ही जमीन नंतर मोठ्या कृषी कंपन्या किंवा ‘पूल दे सिएम्ब्रा’ नावाच्या गुंतवणूक गटांकडून घेतली जाते. म्हणजे शेती ही केवळ उत्पादन न राहता पूर्णपणे व्यवस्थापन-आधारित उद्योग बनते. कोनिनॲग्रो (CONINAGRO) सारख्या सहकारी संघटनांमुळे शेतकऱ्यांना धोरणात्मक प्रतिनिधित्व आणि बाजारपेठ यांच्याशी जोडणी करण्यास सहकार्य मिळते. यामुळे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेणे, थेट निर्यात करणे आणि त्याआधारे उत्पन्नात वाढ होणे शक्य होते..FPO Success Story: विविध उपक्रमांमधून ‘सातबारा’ कंपनीची आश्वासक वाटचाल.कार्यपद्धतीमोठ्या कंपन्या हजारो हेक्टर जमीन एकत्र करून शेती करतात. त्यांच्यामार्फत काटेकोर शेती, जीएम बियाण्यांचा वापर यासारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. उत्पादन तयार होण्याआधीच निर्यात कराराद्वारे विकले जाते. सहकारी संस्था व संघटना मार्केट आणि धोरण पातळीवर शेतकरी व कृषी विभाग यांना मदत करतात..फायदे आणि मर्यादाया मॉडेलमुळे पिकांचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेता येत असल्याने उत्पादन खर्चात मोठी बचत होते. त्याचप्रमाणे जागतिक बाजाराशी थेट जोडणी होत असल्याने शेतकऱ्यांना निश्चित भाडे किंवा त्या स्वरूपात उत्पन्न मिळते. जसे हे मॉडेल फायद्याचे आहे तशा याला काही मर्यादा देखील आहेत. यात प्रामुख्याने लहान शेतकऱ्यांचा थेट सहभाग कमी प्रमाणात असणे, जमिनीची मालकी आणि उत्पादन यामध्ये विभाजन होणे, कराराद्वारे जमीन भाड्याने घेऊन कामकाज करणाऱ्या कंपन्यांना बाजारातील चढ-उतारांचा धोका निर्माण झाल्याने कंपन्या तोट्यात जाणे अशा काही मर्यादा या मॉडेलमध्ये येतात..भारताशी कृषी क्षेत्राशी तुलनाभारतामध्ये शेतकरी स्वतः शेती करतो. जमीन लहान व तुकड्यांमध्ये विभागलेली असल्याने कॉर्पोरेट शेती अजूनही मर्यादित आहे. भारताला अर्जेंटिनाच्या मॉडेलमधून करार शेती, समूह शेती व शेतकरी कंपन्यांचे फेडरेशन हे घटक स्वीकारता येतील. अर्जेंटिनातील शेती ही पारंपरिक शेतीपेक्षा वेगळी असून, ती भांडवल, तंत्रज्ञान आणि उत्कृष्ट व्यवस्थापनावर आधारित एक आधुनिक कृषी उद्योग प्रणाली म्हणून विकसित झाली आहे. भारत देशात कृषी क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित शेती व बाजारपेठेत शेतकरी वर्गाचा थेट सहभाग यासाठी प्रयत्न करण्यात येत आहेत..भारतातील शेतकरी सहकारी संस्थांसाठी सूचनाभारतामध्ये शेतकरी उत्पादक संस्थांचे (FPO) मॉडेल अजूनही विकसित होण्याच्या परिस्थितीत असून कोनिनॲग्रो या संस्थेकडून अनेक गोष्टी शिकता येतील.शेतकरी उत्पादक कंपन्यांचे फेडरेशन भारतात तयार झालेले असले तरी त्यांची राष्ट्रीय स्तरावर एक संस्था निर्माण करता येणे शक्य आहे.कोनिनॲग्रोप्रमाणे शेतकऱ्यांसाठी थेट निर्यात व्यवस्था निर्माण करणे देखील शक्य आहे..राष्ट्रीय स्तरावरील संस्था तयार झाल्याने प्रक्रिया उद्योग व त्यामाध्यमातून उत्पादनांचे ब्रँडिंग करणे शक्य आहे. यामुळे सामूहिकरित्या सौदेबाजी करण्याची संधी निर्माण होणार आहे. भारतातील शेतकरी उत्पादक संस्था व कोनिनॲग्रो संस्थेशी तुलना केल्यास कोनिनॲग्रो ही त्रिस्तरीय संघटना असून शेतकरी उत्पादक संस्था या वैयक्तिकरित्या चालविण्यात येत आहेत. भारतातील शेतकरी संस्था अजूनही थेट विक्री व्यवस्थेत परिपूर्ण झालेल्या नसून त्या अजूनही मध्यस्थांच्या साखळीमार्फत शेतमाल विक्री करतात. कोनिनॲग्रोचे संस्था चालविण्याचे धोरण अत्यंत मजबूत असून कार्यक्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर विस्तारलेले आहे, परंतु भारतातील शेतकरी संस्थांचे धोरण मर्यादित असून कार्यक्षेत्र द्देखील अत्यंत मर्यादित आहे. .कोनिनॲग्रोमार्फत शेतमालाचे मोठ्या प्रमाणावर मूल्यवर्धन करण्यात येत असून भारतातील शेतकरी संस्था स्तरावर हे कामकाज बाल्याव्यवस्थेत आहे. भारताने जर हे मॉडेल स्वीकारून शेतकरी उत्पादक संस्थांना संघटित स्तरावर विकसित केले, तर भारतीय शेतकरी जागतिक बाजारपेठेत अधिक सक्षम होऊ शकतात. कोनिनॲग्रो ही केवळ सहकारी संस्था नसून, ती अर्जेंटिनाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेची धोरणात्मक, व्यावसायिक आणि संघटित शक्ती आहे. अर्जेंटिनामध्ये असोसिएशन दि कॉपरेटीव्ह अर्जेन्टिनास, बँको क्रेडिकूप, सेन्कॉर सेगुरोस, अग्रीकल्टोर्स फेडरोस अर्जेटिनोस या आणखी विमा, बँकिंग व डेअरी क्षेत्रात सहकारी संस्था कार्यरत आहेत..Agriculture Success Story: शेतमजूर ते प्रगतिशील शेतकरी....कोनिनॲग्रो : अर्जेंटिनातील सहकारी कृषी व्यवस्थेचा कणाअर्जेंटिनामधील कृषी सहकारी चळवळीचे सर्वात प्रभावी प्रतिनिधित्व करणारी संस्था म्हणजे कोनिनॲग्रो (Confederación Intercooperativa Agropecuaria). ही संस्था देशातील सहकार व कृषी क्षेत्राला एकत्र आणून क्षेत्रीय धोरण, बाजारपेठ आणि शेतकरी हितसंबंध यांचे प्रतिनिधित्व करते..अर्जेंटिनामध्ये सहकारी चळवळीची सुरुवात १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाली. सन १८९८ मध्ये ई प्रोग्रेसो ॲग्रीकोला (El Progreso Agrícola) ही पहिली सहकारी संस्था स्थापन झाली. यानंतर विविध प्रादेशिक सहकारी संस्था निर्माण झाल्या. सन १९१३ मध्ये पहिली प्रादेशिक फेडरेशन तयार झाल्यानंतर १९५३ मध्ये राष्ट्रीय समन्वय संस्था स्थापन झाली. अखेरीस १९५६ मध्ये कोनिनॲग्रो या सहकारी संस्थेची स्थापना झाली. म्हणजेच ही संस्था तीन-स्तरीय सहकारी रचनेचा सर्वोच्च स्तर आहे. सुरुवातीला शेतकरी वर्गाला एकत्रित करून प्राथमिक सहकारी संस्थांची निर्मिती करण्यात आली. अनेक प्राथमिक संस्था एकत्रित करून त्यांचे फेडरेशन तयार करण्यात आले. या सर्व फेडरेशनला एकत्रित करून ‘कोनिनॲग्रो’ची निर्मिती झाली..कोनिनॲग्रो हे एक त्रिस्तरीय फेडरेशन आहे, म्हणजे ही संस्था थेट शेतकऱ्यांना नव्हे, तर सहकारी संस्थांचे प्रतिनिधित्व करते. आज रोजी या संस्थेअंतर्गत १० प्रमुख फेडरेशन कार्यरत असून १,२०,००० हून अधिक सहकारी संस्था जोडल्या गेलेल्या आहेत. अर्जेन्टिना देशातील मोठा कृषी क्षेत्राचा भाग या संस्थेशी जोडलेला असून अंदाजे २० टक्यांपेक्षा जास्त धान्य आणि तेलबिया उत्पादन या साखळीतून येते. कोनिनॲग्रोची विविध कार्य समजावून घेणे आवश्यक असून सहकार क्षेत्रातील त्यांच्या भूमिका देखील अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत..मुख्य कार्य आणि भूमिका धोरणात्मक भूमिकादेशपातळीवर विविध धोरणे ठरविताना सरकारशी थेट संवाद साधने, कृषी धोरणांवर प्रभाव पाडणे व शेतकरी हिताचे संरक्षण करणे अशा विषयांवर कोनिनॲग्रोची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. या संस्थेने २००८ मध्ये निर्यात कर विरोधात मोठी भूमिका घेतली होती.सहकार क्षेत्राचे बळकटीकरणसहकार क्षेत्राचे बळकटीकरण करताना सहकारी संस्थांचे संघटन करून कृषी क्षेत्रात उत्पादित उत्पादनावर प्रक्रिया करून निर्यात साखळी मजबूत करण्यात येते..बाजारपेठेचे प्रतिनिधित्वआंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत प्रवेश, निर्यातीस प्रोत्साहन अशासारख्या उपक्रमांद्वारे कोनिनॲग्रो संस्था बाजारपेठेचे प्रतिनिधित्व करते.मूल्य साखळीमध्ये सहभागडेअरी, धान्ये व तेलबिया यासारख्या मूल्य साखळ्यांमध्ये सहभागासाठी संस्था स्वत: प्रयत्न करते. तसेच कृषिप्रक्रिया व मूल्यवर्धन या क्षेत्रात देखील संस्थांच्या गरजेनुसार सहकार्य करण्यात येते..सध्याची स्थिती, बलस्थाने, आव्हानेआज कोनिनॲग्रो संस्था अर्जेंटिनाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेतील एक प्रमुख घटक असून सहकारी क्षेत्राचा राष्ट्रीय आवाज आहे. तसेच कृषी निर्यात क्षेत्रात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. त्यामुळे अर्जेंटिना देशाच्या कृषी क्षेत्राचा मोठा हिस्सा जागतिक मूल्य साखळीशी जोडलेला आहे. या संस्थेची मजबूत बहुस्तरीय रचना असून शेतकरी हे सहकारी सदस्य व भागीदार आहेत. संस्थेने शेतकऱ्यांना थेट निर्यात साखळीशी जोडले आहे. या संस्थेची सरकारवर प्रभाव टाकण्याची क्षमता आहे. तसेच शेतकऱ्यांना उत्पादन वाढीसाठी सहकार्य करण्यात येत असून शेतकऱ्यांच्या उत्पादित केलेल्या मालावर मोठ्या प्रमाणावर प्रक्रिया करण्यासाठी प्रवृत्त करण्यात येते. त्यानुसार शेतकऱ्यांची क्षमता बांधणी करण्यात येते. शासनाकडून निर्यातीवर मोठा कर आकारण्यात येतो. सरकारी कर धोरणात बदल करणे अत्यंत गरजेचे आहे. अन्यथा संस्थेला आर्थिक अस्थिरता निर्माण होऊ शकते.- प्रशांत चासकर ९९७०३६४१३०( शेतमाल तारण व्यवस्थापन सेवा तज्ञ, प्रकल्प अंमलबजावणी कक्ष, स्मार्ट, महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळ मर्या.,साखर संकुल, पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
