डॉ. रिता शेटियाAgri Banking Policy: सध्या शेतकऱ्यांचे पतमानांकन करण्यासाठी वापरला जाणारा सिबिल स्कोअर त्यांच्यासाठी अन्यायकारक आहे. मुळात शेतकऱ्यांची तुलना उद्योगपती किंवा नोकरदारांशी करणेच चुकीच आहे. त्यामुळेच शेतकऱ्यांसाठी वेगळा ‘सिबिल स्कोअर’ करता येऊ शकतो का? यावर काही पर्याय आहेत का? याचाच घेतलेला हा आढावा..बँका आपल्या सर्व ग्राहकासाठी सध्या एकच सिबिल स्कोअर वापरतात. ग्राहक हा नोकरदार असो, व्यावसायिक असो की शेतकरी, सर्वांसाठी एकाच पद्धतीने सिबिल स्कोअर (३०० ते ९०० दरम्यान) मोजला जातो..Farm Loan Waiver GR: कर्ज २ लाखांपेक्षा जास्त असेल तर माफ होणार का?; 'एकवेळ समझोता' योजना काय आहे?.‘सिबिल स्कोअर’ म्हणजे काय आणि त्याचे मापन कसे होते?कोणतीही बँक कर्ज देण्यापूर्वी ग्राहकाची कर्ज फेडण्याची क्षमता आणि इतिहास तपासते, त्यालाच ‘क्रेडिट स्कोअर’ किंवा सर्वसामान्य भाषेत ‘सिबिल स्कोअर’ (CIBIL Score) म्हणतात.‘सिबिल स्कोअर’ मापन : हा स्कोअर ३०० ते ९०० दरम्यान असतो. जर स्कोअर ७५० पेक्षा जास्त असेल तर तो चांगला मानला जातो आणि कर्ज सहज मिळते. जर तो ६०० पेक्षा कमी असेल तर कर्ज मिळण्यात अडचणी येतात..‘सिबिल स्कोअर’मध्ये काय काय पाहिले जाते?कर्ज फेडीचा इतिहास (३५ टक्के) : तुम्ही जुने हप्ते किंवा क्रेडिट कार्डचे बिल वेळेवर भरले आहे का?कर्जाचे प्रमाण (३० टक्के) : तुमच्या उत्पन्नाच्या तुलनेत तुमच्यावर किती कर्ज आहे?कर्जाचा कालावधी (१५ टक्के) : तुम्ही किती वर्षांपासून बँकिंग व्यवहार करत आहात?कर्जाचे प्रकार (१० टक्के) : तुमच्याकडे सुरक्षित (उदा. गृहकर्ज/सोने कर्ज) आणि असुरक्षित (उदा. वैयक्तिक कर्ज) अशा दोन्ही प्रकारची कर्जे आहेत का?नव्या कर्जाची चौकशी (१० टक्के) : तुम्ही एकाच वेळी अनेक बँकांकडे कर्जासाठी अर्ज केला आहे का?.भारतात रिझर्व्ह बँकेच्या परवान्याअंतर्गत काम करणाऱ्या प्रामुख्याने चार पत माहिती संस्था असून, त्या ‘सिबिल स्कोअर’चे मापन करतात.ट्रान्सयुनियन सिबिल (TransUnion CIBIL) : ही सर्वांत जुनी आणि लोकप्रिय संस्था आहे, म्हणून क्रेडिट स्कोअरला ‘सिबिल’ म्हटले जाते.एक्सपेरियन (Experian)इक्विफॅक्स (Equifax)क्रिफ हाय मार्क (CRIF High Mark).सध्या सर्व ग्राहकासाठी एकच सिबिल स्कोअर वापरला जातो. पण यातील महत्त्वाची अडचण अशी, की शेतकऱ्यांचे उत्पन्न हे नोकरदारांसारखे दरमहा व ठराविक नसते. शेतकऱ्यांच्या हातात नसलेल्या अनेक गोष्टींमुळे, उदा. पिकांचे नुकसान, निसर्गाचा लहरीपणा किंवा पिकाला भाव न मिळणे यामुळे शेतकऱ्यांना कर्ज फेडायला उशीर होऊ शकतो. त्यात त्यांचा सिबिल स्कोअर खराब होतो आणि पुन्हा नवीन कर्ज मिळण्यात अडचणी येतात..तांत्रिकदृष्ट्या शेतकऱ्यांसाठी सिबिल स्कोअर वेगळा किंवा वेगळ्या पद्धतीने मोजणे शक्य आहे का? सध्या यावर बँकिंग क्षेत्रात विचारमंथन आणि काम सुरू आहे. सध्याची सिबिल प्रणाली ही नोकरदारांच्या मासिक पगारावर आधारित आहे. ती सामान्य शेतकऱ्यांच्या ६ किंवा १२ महिन्यांच्या पीक चक्राला न्याय देऊ शकत नाही. त्यामुळे शासन आणि रिझर्व्ह बँकेने (RBI) शेतकऱ्यांसाठी वेगळ्या ‘कृषी पत स्कोअर’ (Agri-Credit Score) तयार केला पाहिजे. शेतकऱ्यांनीही तशी मागणी सातत्याने लावून धरली पाहिजे..सरकार आणि रिझर्व्ह बँकेचे यावर काय प्रयत्न सुरू आहेत?घर्षणरहित क्रेडिटसाठी सार्वजनिक तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्म (Public Tech Platform for Frictionless Credit ) : आरबीआयने एक नवीन डिजिटल प्लॅटफॉर्म तयार करत आहे. त्यात शेतकऱ्याचा सिबिल स्कोअर न बघता, त्याचा ७/१२, ई-पीक पाहणी आणि बँक खात्याचे व्यवहार पाहून थेट कर्ज देण्याची चाचणी सुरू आहे.उपग्रहाची माहिती : बँका आता इस्रो किंवा खासगी उपग्रहांच्या मदतीने शेतकऱ्याच्या शेताचा फोटो पाहून, पीक चांगले असेल तर सिबिल स्कोअर खराब असला तरी कर्ज मंजूर करू शकतात..वेगळा स्कोअर करण्यात अडचणी काय आहेत?शेतकऱ्यांसाठी वेगळा स्कोअर करणे शक्य असला तरी त्याची अंमलबजावणी करण्यात अनेक अडचणी आहेत. ती साधारणपणे अशी...डेटा गोळा करणे : भारतात शेतकऱ्यांची संख्या प्रचंड असून, इतक्या करोडो शेतकऱ्यांच्या जमिनी, पिकांची अचूक माहिती (Data) एकाच सिस्टीममध्ये आणणे मोठे आव्हान आहे.कर्जमाफीचे राजकारण : अनेकदा कर्जमाफीच्या घोषणांमुळे कर्ज भरण्याची साखळी तुटते, ज्यामुळे असा कोणताही स्कोअर स्थिर राहत नाही.भविष्यात शेतकऱ्यांसाठी वेगळा क्रेडिट स्कोअर नक्कीच येऊ शकतो आणि त्याची सुरुवात डिजिटल ७/१२ आणि पीक पाहणीच्या माध्यमातून झाली आहे. शेतकऱ्यांच्या सिबिल स्कोअर आणि कर्ज मिळण्याच्या अडचणींवर मात करण्यासाठी आणखी काही महत्त्वाचे पर्याय,.शासकीय योजना आणि तांत्रिक उपाय खालीलप्रमाणे...बँकांचे ‘विशेष’ निकष (तडजोड) : रिझर्व्ह बँक आणि केंद्र सरकारच्या सूचनेनुसार, अनेक सरकारी आणि सहकारी बँका शेतकऱ्यांना कर्ज देताना केवळ सिबिल स्कोअरवर अवलंबून राहत नाहीत. जर निसर्गाच्या संकटामुळे (दुष्काळ, अतिवृष्टी) शेतकरी कर्ज वेळेत भरू शकला नसेल, तर बँक त्याचा मागील रेकॉर्ड बघून कर्ज पुनर्गठन (Loan Restructuring) करते. यामुळे सिबिल खराब असला तरी नवीन कर्ज मिळण्याचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो.किसान क्रेडिट कार्डचा (KCC) फायदा : शेतकऱ्यांसाठी ‘किसान क्रेडिट कार्ड’ हा एक उत्तम पर्याय आहे. जर तुम्ही किसान क्रेडिट कार्डचे पैसे वेळेवर भरले (भले ते वर्षातून एकदा का असेना), तर तुमचा सिबिल स्कोअर खूप वेगाने सुधारतो. नियमित कर्ज परतावा करणाऱ्या शेतकऱ्यांना व्याजात ३ टक्क्यांपर्यंत सूटही मिळते. त्यामुळे कर्जाचा बोजा कमी होतो..अॅग्रो-स्कोअरिंगचा नवीन पर्याय : सध्या काही खासगी बँका आणि फिनटेक कंपन्या ‘अल्टरनेटिव्ह क्रेडिट स्कोअरिंग’ किंवा ‘अॅग्रो-स्कोअर’ वापरत आहेत. यामध्ये सिबिल स्कोअर कमी असला तरी खालील गोष्टी पाहून कर्ज दिले जाते. शेतकऱ्याकडे किती जमीन आहे? जमिनीची सुपीकता आणि तिथे कोणते पीक घेतले जाते? उपग्रहाद्वारे शेताची स्थिती कशी दिसते? दुग्ध व्यवसाय किंवा इतर पूरक व्यवसायातून किती उत्पन्न मिळते?सुवर्ण कर्ज : जर सिबिल स्कोअर खूपच खराब असेल आणि तातडीने पैशांची गरज असेल, तर शेतीवरील कर्जाऐवजी सोने गहाण ठेवून कर्ज घेणे हा एक सोपा पर्याय आहे. यासाठी बँका सिबिल स्कोअरला जास्त महत्त्व देत नाहीत आणि व्याजदरही तुलनेने कमी असतो..नाबार्ड आणि ‘आरबीआय’चे नवीन पाऊल : भारतीय रिझर्व्ह बँक आणि नाबार्ड सध्या अडथळामुक्त कर्ज (''Frictionless Credit'') या संकल्पनेवर काम करत आहेत. यामध्ये डिजिटल किसान क्रेडिट कार्ड उपयोगी ठरू शकते. त्यात शेतकऱ्यांच्या जमिनीचे डिजिटल रेकॉर्ड (७/१२ उतारा), पिकांची नोंदणी (ई-पीक पाहणी) आणि त्यांच्या बँक खात्याचे व्यवहार थेट डिजिटल पद्धतीने तपासले जातात. यामुळे सिबिल स्कोअर कमी असला किंवा आधीचे एखादे कर्ज थकीत असले, तरी जमिनीची पत पाहून बँका त्वरित कर्ज मंजूर करू शकतात.शेतकरी उत्पादक कंपन्यांचा (FPO) आधार : जर वैयक्तिक शेतकऱ्याचा सिबिल स्कोअर खराब असेल आणि बँक कर्ज देत नसेल, तर शेतकरी उत्पादक संघटना हा एक मोठा पर्याय आहे. तुम्ही तुमच्या भागातील एफपीओचे सदस्य होऊ शकता. एफपीओला कंपनी म्हणून बँकांकडून मोठे कर्ज मिळते. एफपीओमधून शेतकऱ्यांना खते, बियाणे किंवा शेती अवजारे उधार किंवा कमी दरात मिळू शकतात. यामुळे वैयक्तिक कर्जाची गरज कमी होते..जॉइंट लायबिलिटी ग्रूप किंवा बचत गट पर्यायजॉइंट लायबिलिटी ग्रूप ः यामध्ये ४ ते १० शेतकरी एकत्र येऊन एक गट तयार करतात. या गटाला बँक संपूर्ण कर्ज देते. जर एखाद्या शेतकऱ्याचा सिबिल खराब असेल, तर गटातील इतर सदस्यांच्या चांगल्या क्रेडिट गॅरंटीवर त्याला कर्ज मिळू शकते.महिला बचत गट : घरातील महिलांच्या बचत गटाच्या माध्यमातून शेतीपूरक व्यवसायासाठी (उदा. दुग्ध व्यवसाय, कुक्कुटपालन) अत्यंत कमी व्याजात कर्ज घेता येते. यात पुरुषांच्या सिबिल स्कोअरचा संबंध येत नाही..Kisan Credit Card: ‘किसान क्रेडिट कार्ड’ची वैधता ६ वर्षांपर्यंत वाढणार .तारणमुक्त कर्ज मर्यादा वाढली आहे : रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार, शेतकऱ्यांना १.६० लाख रुपयांपर्यंतच्या शेती कर्जासाठी (KCC) कोणत्याही तारणाची (जमीन गहाण ठेवण्याची) किंवा कडक सिबिल तपासणीची गरज नसते. जर एखादी बँक या लहान रकमेसाठी अडवणूक करत असेल, तर तुम्ही बँकेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे किंवा RBI च्या पोर्टलवर तक्रार करू शकता.सरकारी अनुदानाचा थेट लाभ (DBT) सध्या शासनाच्या अनेक योजना (उदा. कुसुम सोलर पंप योजना, ठिबक सिंचन अनुदान, ट्रॅक्टर अनुदान) थेट शेतकऱ्यांच्या खात्यात जमा होतात. जर शेती अवजारे किंवा साधनांसाठी कर्ज हवे असेल, तर पूर्ण कर्ज घेण्याऐवजी शासकीय योजनेचा फॉर्म भरून ५० टक्के ते ८० टक्क्यांपर्यंत अनुदान मिळवणे हा कर्जाला उत्तम पर्याय आहे. यामुळे सिबिलची कटकट उरत नाही..शेतकऱ्यांनी सिबिल स्कोअर सुधारण्यासाठी काय करावे?हप्ते वेळेत भरा : पीक विकल्यानंतर आलेले पैसे सर्वांत आधी कर्जाचा हप्ता भरण्यासाठी वापरा.सह-कर्जदार व्हा : जर तुमचा स्कोअर खराब असेल, तर घरातील ज्या सदस्याचा सिबिल चांगला आहे, त्यांच्या नावावर किंवा त्यांना सह-कर्जदार करून अर्ज करा..कर्जमाफीची वाट पाहू नका : बऱ्याचदा कर्जमाफीच्या आशेने शेतकरी हप्ते थांबवतात, ज्यामुळे सिबिल खराब होतो. शक्यतो बँकेशी संपर्क साधून मार्ग काढावा.जर दुष्काळ व अन्य नैसर्गिक आपत्तीच्या स्थितीत किंवा कर्जमाफीच्या गोंधळामुळे तुमचा सिबिल स्कोअर खराब दाखवत असेल, तर बँकेत जाऊन ‘इच्छा असूनही पैसे न भरणारा’ (Willful Defaulter) ही नोंद हटवून संकटग्रस्त शेतकरी (Genuine Distress) अशी नोंद करायला सांगा. यामुळे भविष्यात इतर बँकांकडून कर्ज मिळण्याची शक्यता वाढते..‘अॅग्रो-क्रेडिट स्कोअर’ कसा तयार होऊ शकतो?शेतकऱ्यांसाठी वेगळी प्रणाली तयार करायची असेल, तर त्यात केवळ कर्जाचा हप्ता वेळेवर भरला की नाही हे पाहून चालणार नाही. त्यासाठी आणखीही वेगळे निकष लावले पाहिजेत. उदा. खालील गोष्टींच्या आधारे स्कोअर देणे शक्य आहे.जमिनीची पत आणि सिंचन व्यवस्था : शेतकऱ्याकडे बागायती जमीन आहे की जिरायती? विहीर, कूपनलिका किंवा ठिबक सिंचन आहे का? (सिंचित क्षेत्रामध्ये उत्पादनाची पर्यायाने उत्पन्नाची हमी जास्त, म्हणून अशा शेतकऱ्यांचा स्कोअर जास्त ठेवता येईल.).हवामान आणि निसर्गाची नोंद : जर एखाद्या वर्षी दुष्काळ किंवा अतिवृष्टी झाली असेल, तर त्या वर्षाची थकबाकी सिबिलमधून ‘माफ’ किंवा ‘वगळली’ जावी. निसर्गाच्या चुकीमुळे शेतकऱ्याचा स्कोअर कमी होऊ नये.ई-पीक पाहणी आणि उत्पन्न : शेतकरी शेतात कोणते पीक घेतोय (उदा. ऊस, द्राक्षे, कापूस की अन्नधान्य) आणि त्याला बाजारात काय भाव मिळतोय, याची विदा (डेटा) स्कोअर तयार करताना ग्राह्य धरला जावा.- डॉ. रिता मदनलाल शेटिया, ९२७१२१३५४१(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत..ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
