संग्राम चव्हाण, पराग साळवीModern Technology for Agarwood Farming: अगरवूडपासून मिळणारे सुगंधी तेल अत्तर, परफ्युम, अगरबत्ती आणि धूप तयार करण्यासाठी वापरले जाते. पूजा, धार्मिक विधी, चहा तसेच माळा, मणी आणि कोरीव वस्तू बनविण्यासाठीही त्याचा उपयोग होतो. पारंपरिक औषधी पद्धतींमध्ये अगरवूड तेलाचा उपयोग संधिवात, सूज, वेदना आणि पचनाच्या तक्रारींसाठी केला जातो. त्यात दाहशामक, वेदनाशामक आणि अँटिऑक्सिडंट गुणधर्म असल्याचे काही अभ्यासात आढळले आहे. मात्र विविध आजारांवरील उपचारांसंबंधीच्या दाव्यांना पुरेसा वैद्यकीय पुरावा उपलब्ध नाही..वनस्पती सर्वेक्षण विभागाच्या २०२४ च्या अहवालानुसार, अगरवूडचे उत्पादन झाडाचे वय, वाढ, खोडाची जाडी, संसर्गाची तीव्रता, हवामान, कापणीची वेळ आणि राळेचे प्रमाण यांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. ईशान्य भारतातील अभ्यासांनुसार, १० वर्षांच्या संसर्गित झाडापासून साधारण १५ ते २० किलो अगरयुक्त लाकूड, त्यापासून ३ ते ४ किलो अगर चिप्स आणि सुमारे १० ते १५ ग्रॅम अगर तेल मिळू शकते. काही अहवालांमध्ये योग्य व्यवस्थापनाखाली ३० ते ४० किलो अगरयुक्त लाकूड मिळण्याची शक्यता नमूद केली आहे..ईशान्य भारतात सध्या एका झाडापासून साधारण ३०० ग्रॅम ते ३ किलो अगर चिप्स मिळतात. दक्षिण भारतातील नोंदीनुसार, एका झाडापासून साधारण २०० ग्रॅम ते १ किलो अगर चिप्स मिळतात. त्यामुळे ही आकडेवारी संभाव्य उत्पादन दर्शवते; महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी ती निश्चित उत्पादनाची हमी म्हणून पाहू नये..Agarwood Farming: अगरवूड लागवड : सुवर्णसंधी की सुवर्णमृग?.विभागनिहाय संशोधन आवश्यकसोशल मीडियावर अगरवूड लागवडीचा मोठ्या प्रमाणात प्रचार होत आहे. मात्र महाराष्ट्रातील विविध हवामान परिस्थितीत त्याची वाढ, अगरवूड निर्मिती आणि आर्थिक व्यवहार्यता याबाबत पुरेसा शास्त्रीय आधार आवश्यक आहे. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भ या भागांमध्ये हवामान, पाऊस, जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता वेगवेगळी आहे. त्यामुळे संपूर्ण राज्यासाठी एकच लागवड पद्धत, सिंचन व्यवस्था किंवा कृत्रिम संसर्ग तंत्रज्ञान योग्य ठरेल, असे मानता येणार नाही. विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रातील दुष्काळी भाग, मराठवाडा आणि विदर्भात अगरवूड लागवडीच्या दीर्घकालीन क्षेत्रीय चाचण्या घेणे गरजेचे आहे..प्रयोगांमध्ये केवळ झाडांची उंची व घेर नोंदवू नये. जिवंत राहण्याचे प्रमाण, वाढीचा दर, पाण्याचा वापर, मातीची उपयुक्तता, कृत्रिम संसर्गाचा यशस्वी दर, राळनिर्मितीचे प्रमाण व गुणवत्ता यांचाही अभ्यास करावा. कापणीचे योग्य वय, प्रक्रिया खर्च, बाजारपेठ, खरेदीदार आणि प्रति हेक्टर निव्वळ आर्थिक परतावा याबाबतही विश्वासार्ह माहिती मिळवणे आवश्यक आहे.सध्या अनेक शेतकरी सोशल मीडियावरील माहितीच्या आधारे प्रति रोप १०० ते ३०० दराने रोपे खरेदी करीत आहेत. स्थानिक परिस्थितीतील उत्पादन व आर्थिक परतावा स्पष्ट नसताना मोठी गुंतवणूक करणे जोखमीचे ठरू शकते..शेतकऱ्याला केवळ झाडांची वाढ नव्हे, तर १० ते १५ वर्षांनंतरच्या गुंतवणुकीचा विश्वासार्ह आर्थिक हिशेब लागतो. त्यामुळे उत्पादनाबरोबरच बाजारभावातील चढ-उतार आणि आर्थिक जोखीम यांचाही विचार झाला पाहिजे.कृषी विद्यापीठ, संशोधन संस्था आणि वन विभागाने विविध हवामान पट्ट्यांमध्ये अगरवूडच्या प्रायोगिक लागवडी सुरू कराव्यात. या संशोधनातून महाराष्ट्रासाठी योग्य लागवड तंत्रज्ञान आणि आर्थिक व्यवहार्यतेबाबत स्पष्ट मार्गदर्शन उपलब्ध होऊ शकते. अगरवूड लागवडीला विरोध करणे योग्य नाही; परंतु पुराव्याशिवाय तिचा प्रचार करणेही योग्य नाही. शेतकऱ्यांच्या हितासाठी संशोधन प्रथम आणि प्रचार त्यानंतर होणे आवश्यक आहे..Tree Plantation Guide: देशी की विदेशी वृक्ष? वाद नव्हे, तर योग्य निवड महत्त्वाची!.केंद्र सरकारचे विशेष लक्षकेंद्र सरकारने उच्च मूल्याच्या पिकांच्या प्रोत्साहनासाठी प्रदेशनिहाय धोरण स्वीकारले आहे. या धोरणात ईशान्य भारतातील हवामान, जैवविविधता आणि पारंपरिक लागवड पद्धती लक्षात घेऊन अगरवूडला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. भारत सरकारच्या प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्यूरो (PIB) यांच्या १९ एप्रिल २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, जानेवारी २०२६ पर्यंत भारतात सुमारे १५ कोटी अगरवूडची झाडे असल्याचा अंदाज आहे. त्यापैकी जवळपास ९० टक्के झाडे ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये असून, तेथे अगरवूडची लागवड वनशेती पद्धतीत केली जाते. अगरवूडपासून सुगंधी चिप्स, पावडर, अत्तर आणि मौल्यवान तेल तयार केले जाते. धार्मिक उपयोग, पारंपरिक औषधपद्धती आणि उच्च दर्जाच्या परफ्युम उद्योगामुळे त्याला देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत मागणी आहे. त्रिपुरातील अगरवूड बाजारपेठेची वार्षिक उलाढाल क्षमता सुमारे २,००० कोटी रुपये असल्याचा उल्लेख सरकारी अहवालात आहे..अगरवूडच्या शाश्वत लागवड, प्रक्रिया आणि व्यापाराला चालना देण्यासाठी २०२४ मध्ये धोरणात्मक आराखडा मंजूर करण्यात आला आहे. तसेच निर्यात सुलभ करण्यासाठी ‘सीआयटीईएस’अंतर्गत अगरवूड चिप्स आणि तेलासाठी निर्यात कोटा निश्चित करण्यात आला आहे. त्यामुळे अगरवूड सध्या चर्चेत असले, तरी त्याची लागवड प्रामुख्याने योग्य हवामान असलेल्या ईशान्य भारतात केंद्रित आहे..लागवड, अगरनिर्मिती आणि आर्थिक व्यवहार्यताकर्नाटक, केरळ आणि तमिळनाडूतील वनक्षेत्रातील काही शास्त्रज्ञांशी संपर्क साधून अगर वृक्षाच्या लागवडीची सद्यःस्थिती जाणून घेतली असता त्यांच्या मते, २००६-१० नंतर काही खासगी संस्थांनी पुरविलेली अगर वृक्षाची रोपे या राज्यांतील शेतकऱ्यांनी मोठ्या प्रमाणात लावली. अनेक ठिकाणी झाडांची वाढ चांगली असून, आठ वर्षांनंतर बहुतांश झाडांच्या खोडाचा घेर २० सेंमीपेक्षा जास्त झाल्याचे आढळते. काही ठिकाणी कृत्रिम इनोक्युलेशनचे प्रयोगही करण्यात आले; मात्र अनेक ठिकाणी संसर्गाचे प्रमाण अपेक्षेइतके वाढले नाही. त्यामुळे बहुतांश शेतकरी आता ही झाडे तोडत आहेत. .तमिळनाडूमध्ये काही ठिकाणी झाडांचा मृत्यूदरही जास्त असल्याचे शास्त्रज्ञांनी नमूद केले. केरळमध्ये बागांमध्ये अगर वृक्षाची लागवड विखुरलेल्या स्वरूपात आढळते. तेथे झाडांची वाढ समाधानकारक असली, तरी अगरनिर्मितीचे प्रमाण आणि त्यातून मिळणारे आर्थिक उत्पन्न हे प्रमुख चिंतेचे विषय आहेत. सर्व शास्त्रज्ञांनी एकमताने अधोरेखित केले, की अगर वृक्षाच्या लागवडीचा विस्तार करण्यापूर्वी स्थानिक हवामान, जमीन, झाडांची वाढ, इनोक्युलेशनची पद्धत, अगरनिर्मितीचे प्रमाण, तेलाची गुणवत्ता आणि आर्थिक व्यवहार्यता यांचा समावेश असलेले शास्त्रीय व नियोजित संशोधन करणे आवश्यक आहे..शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?अगरवूड लागवडीत झाडांची वाढ आणि अगरनिर्मिती या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. कृत्रिम इनोक्युलेशनमुळे राळनिर्मितीला चालना देण्याचा प्रयत्न केला जातो; मात्र त्याचे यश झाडाची अवस्था, सूक्ष्मजीव, हवामान आणि तंत्रज्ञान यांवर अवलंबून असते. ईशान्य भारतातील अनुकूल परिस्थितीत मिळालेले परिणाम महाराष्ट्रातील वेगळ्या हवामानात तंतोतंत मिळतीलच, असे नाही. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील संशोधन व प्रात्यक्षिकांची आवश्यकता आहे..लागवडीपूर्वी खात्री कराआपल्या जमिनीचे हवामान व माती अगरवूडच्या वाढीस आणि अगरनिर्मितीस अनुकूल आहेत का?आपल्या प्रदेशात किती झाडांमध्ये प्रत्यक्ष अगर तयार झाला आहे आणि त्याचा दर्जा काय आहे?कृत्रिम इनोक्युलेशनचा प्रत्यक्ष यशस्वी दर, खर्च आणि उत्पादन किती आहे?अगराची गुणवत्ता तपासण्यासाठी स्वतंत्र प्रयोगशाळा उपलब्ध आहे का?प्रक्रिया, आसवन आणि विक्रीची सुविधा कुठे उपलब्ध आहे?खरेदीदार कोण आहे? गुणवत्ता व दर ठरवण्याची पद्धत काय आहे?.खरेदी करार असल्यास त्याची कायदेशीर अंमलबजावणी कशी होणार आहे?लागवड, देखभाल, इनोक्युलेशन, कापणी व प्रक्रिया यांचा एकूण खर्च आणि अपेक्षित परतावा किती आहे?दीर्घकालीन उत्पादनासाठी विश्वासार्ह बाजारपेठ उपलब्ध आहे का?‘‘आज रोप घ्या आणि उद्या कोट्यवधी कमवा’’ अशा जाहिरातींपेक्षा स्वतंत्र क्षेत्रीय पुरावे अधिक महत्त्वाचे आहेत. केवळ तोंडी आश्वासनांवर मोठी गुंतवणूक न करता, शास्त्रीय मार्गदर्शन, मर्यादित प्रायोगिक लागवड आणि प्रत्यक्ष आर्थिक हिशेब यांच्या आधारे निर्णय घ्यावा.- संग्राम चव्हाण, ९८८९०३८८८७(वरिष्ठ शास्त्रज्ञ (वनशास्त्र), राष्ट्रीय अजैविक ताण व्यवस्थापन संस्था, बारामती, जि. पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
