Deep Litter System: पोल्ट्रीमध्ये गादी पद्धती अंतर्गत पाळल्या जाणाऱ्या कोंबड्यांसाठी पिण्याचे पाणी पुरविण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या जलप्रणालींची माहिती घेऊ..पोल्ट्रीमध्ये गादी पद्धतीने पक्षिपालन करत असताना पक्ष्यांना पाणी पुरविण्यासाठी योग्य पद्धतीचा वापर केला पाहिजे. गादी जास्त काळ ओली राहिल्यास पक्ष्यांना श्वसनविषयक आजारांचे प्रमाण वाढू शकते..Poultry Shed Management: पोल्ट्री शेडमधील अमोनिया, आर्द्रता व्यवस्थापन.गादी पद्धतीच्या पोल्ट्रीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध जलप्रणाली पुढीलप्रमाणेमॅन्युअल ड्रिंकर्स / वॉटर ट्रफहा पाणी पुरविण्याचा सर्वात जुना आणि पारंपारिक प्रकार असून, यात प्लॅस्टिक किंवा मेटलच्या भांड्यांचा वापर केला जातो. ही भांडी हाताने रोजच्या रोज भरावी लागतात. त्यांची स्वच्छता राखावी लागते.फायदे : अत्यंत स्वस्त असलेली जलप्रणाली लहान किंवा घरगुती कुक्कुटपालनासाठी सोईस्कर आहे.तोटे : यामध्ये मजूर जास्त लागतात. कोंबड्या पाणी सांडतात, ज्यामुळे गादी ओली होते. पक्ष्यांमध्ये आजारपसरण्याचा धोका वाढतो..बेल ड्रिंकर्स (स्वयंचलित गोल भांडी)गादी पद्धतीमध्ये सर्वाधिक वापरली जाणारी ही एक निम- स्वयंचलित पद्धत आहे. हिचा आकार घंटेसारखा असतो.वैशिष्ट्ये : हे ड्रिंकर्स छताला पाइप आणि दोरीच्या साहाय्याने लटकवले जातात. पाइपलाइनमधून यातस्वयंचलितपणे पाणी येते. कोंबडीच्या वयानुसार याची उंची कमी-जास्त करता येते.रचना आणि कार्यपद्धती: या ड्रिंकरमध्ये वरच्या बाजूला एक स्प्रिंग आणि व्हॉल्व्ह असतो. जेव्हा कोंबड्या खालील कड्यामधून पाणी पितात, तेव्हा ड्रिंकरचे वजन कमी होते. वजन कमी होताच स्प्रिंग वर जाते आणि व्हॉल्व्ह उघडतो, ज्यामुळे पाईपमधून पुन्हा पाणी कडा मध्ये भरते. भांडे भरून वजन वाढले की व्हॉल्व्ह आपोआप बंद होतो..तांत्रिक वैशिष्ट्येक्षमता : एका नगामागे साधारण ५० ते १०० ब्रॉयलर कोंबड्या किंवा ५० लेअर/ब्रीडर कोंबड्या.पाण्याचा व्यास : साधारण ३५० मिमी ते ३८० मिमी (३५-३८ सेंमी).कार्यरत दाब : अत्यंत कमी दाब - साधारण ०.२ ते ०.५ बार. हे पाणी थेट मुख्य टाकीतून ग्रॅव्हिटी (गुरुत्वाकर्षण) द्वारे येते.साहित्य : उच्च दर्जाचे, गंजरोधक आणि कडक प्लास्टिक (HDPE).फायदे : सतत पाणी भरण्याची गरज नसते. कोंबड्यांना २४ तास स्वच्छ पाणी मिळते. किंमतही मध्यम स्वरूपाची असते.तोटे : कोंबड्या हलल्यामुळे किंवा पंख मारल्यामुळे पाणी गादीवर सांडू शकते. यामुळे अमोनिया गॅस वाढण्याचा धोका असतो..निपल ड्रिंकिंग सिस्टिमही आधुनिक आणि पूर्णपणे स्वयंचलित जलप्रणाली आहे. ही पद्धत सध्या व्यावसायिक पोल्ट्री फार्ममध्ये वेगाने लोकप्रिय होत आहे.वैशिष्ट्ये : यामध्ये छताला किंवा पाइपलाइनला लहान निपल्स बसवलेले असतात. जेव्हा कोंबडी तिच्या चोचीने त्या निपलला स्पर्श करते, तेव्हाच पाण्याचा थेंब बाहेर पडतो..रचना आणि कार्यपद्धतीया यंत्रणेत शेडच्या लांबीनुसार प्लॅस्टिकचे पाइप्स लटकवले जातात. या पाइप्सना ठराविक अंतरावर स्टेनलेस स्टीलचे निपल्स बसवलेले असतात. जेव्हा कोंबडी या निपलच्या पिनला चोचीने वर ढकलते किंवा हलवते, तेव्हा पाण्याचा थेंब थेट तिच्या तोंडात पडतो. चोच काढताच पिन खाली येते आणि पाणी बंद होते..तांत्रिक वैशिष्ट्येक्षमता : एका निपल मागे साधारण १० ते १२ ब्रॉयलर कोंबड्या किंवा ८ ते १० लेअर पक्षी.पाइप प्रकार : मुख्यत्वे २२ मिमी × २२ मिमी चौकोनी पीव्हीसी पाइप किंवा २६.७ मिमी गोल पाइप.निपल फिरण्याची क्षमता : आधुनिक निपल्स ३६० अंश फिरतात. त्यामुळे पिल्ले कोणत्याही बाजूने पाणी पिऊ शकतात.पाण्याचा प्रवाह : कोंबड्यांच्या वयानुसार प्रति मिनिट ४० ते ८० मिली पाणी प्रवाह (नियंत्रित).पाण्याचा दाब : पाइपमधील पाण्याचा दाब मोजण्यासाठी वॉटर लेव्हल इंडिकेटर ट्यूब वापरली जाते. - पाण्याचा दाब २ ते ४ इंचाच्या वॉटर कॉलम इतका कमी ठेवला जातो..Poultry Farm Equipment: कुक्कुटपालनासाठी आवश्यक उपकरणे.फायदेपाणी खाली अजिबात सांडत नाही, ज्यामुळे गादी पूर्णपणे कोरडी राहते.पाण्याचा अपव्यय ५० टक्क्यांपर्यंत कमी होतो.रोगांचा प्रसार (उदा. कॉक्सिडिओसिस आणि ई-कोलाय) मोठ्या प्रमाणावर रोखला जातो. मजुरी खर्चात बचत होते.तोटे : याची सुरुवातीची गुंतवणूक जास्त असते. पाण्याचा दाब नियंत्रित करण्यासाठी प्रेशर रेग्युलेटर आणि फिल्टरची आवश्यकता असते..जंबो / ब्रीडर ड्रिंकर्समोठ्या आकाराचे पक्षी किंवा अंडी देणाऱ्या कोंबड्यांसाठी प्रामुख्याने वापर होतो.वैशिष्ट्ये : हे आकाराने बेल ड्रिंकर्ससारखेच असले तरी आकाराने मोठे असतात. त्यामुळे एकाच वेळी जास्त पक्षी पाणी पिऊ शकतात.फायदे : मोठ्या पक्ष्यांची पाण्याची गरज योग्य रितीने पूर्ण होते.गादी पद्धतीमध्ये वॉटरिंग सिस्टिम निवडताना घ्यायची काळजीउंचीचे व्यवस्थापन : ड्रिंकर्सची उंची नेहमी कोंबड्यांच्या पाठीच्या किंवा डोळ्यांच्या रेषेत असावी. त्यामुळे त्यांना पाणी पिणे सोपे जाईल आणि पाणी सांडणार नाही..नियमित स्वच्छता : पाण्याचे पाइप्स आणि भांडी नियमितपणे फ्लश/स्वच्छ करावीत. त्यातील जिवाणूंची वाढ टाळता येते.प्रश्न : गादी पद्धतीमधील कोंबड्यांमध्ये श्वसनविषयक आजार (CRD) होतो?हा प्रश्न वरवर जरी पशुवैद्यकांशी संबंधित दिसत असला तरी प्रामुख्याने पिण्याच्या पाण्याचे भांडे सांडणेे किंवा गादी ओली राहणे या संबंधित आहे.गादी पद्धतीमधील कोंबड्यांमध्ये आढळणारा CRD (क्रॉनिक रेस्पिरेटरी डिसीज) हा एक श्वसनसंस्थेचाजुनाट आणि घातक आजार आहे. हा आजार प्रामुख्याने मायकोप्लाझ्मा गॅलिसेप्टिकम या जिवाणूमुळे होतो..मुख्य कारणेजर पिण्याच्या पाण्याचे भांडे सांडले किंवा गादी ओली राहिली, तर त्यातून अमोनिया वायू तयार होतो. हा गॅस कोंबड्यांच्या डोळ्यांना आणि श्वसननलिकेला इजा करतो. त्यामुळे CRD चा संसर्ग वाढतो.पोल्ट्री शेडमध्ये पुरेशी हवा खेळती नसली, तर कोंबड्या गुदमरतात. हवेतील जंतू वेगाने पसरतात..एका शेडमध्ये क्षमतेपेक्षा जास्त कोंबड्यांमुळे पक्ष्यांवर ताण येतो. आजाराचा संसर्ग वेगाने पसरतो.हा आजार अंड्यांद्वारे आईकडून पिलांमध्ये येऊ शकतो.दूषित पाणी, खाद्य आणि हवेद्वारे शेडमधील इतर पक्ष्यांमध्ये पसरतो.अचानक थंडी वाढणे, पाऊस पडणे किंवा कडक ऊन पडल्यामुळे कोंबड्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते..लक्षणेकोंबड्यांना खोकला येणे, शिंका मारणे.नाक आणि डोळ्यांतून पाणी किंवा चिकट द्राव येणे.श्वास घेताना ‘घरघर’ असा आवाज येणे.वजन न वाढणे आणि अंडी देण्याचे प्रमाण घटणे..आजारावरील उपाययोजनाकोंबड्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी पाण्यातून व्हिटामिन ए आणि व्हिटामिन सी द्यावे.पक्ष्यांचा ताण कमी करण्यासाठी ओआरएस किंवा इलेक्ट्रॉल पावडर पाण्यातून द्यावी.गादी नेहमी कोरडी आणि भुसभुशीत ठेवावी. कोणत्याही कारणाने गादी ओली झाल्यास तेवढा भाग त्वरित काढून टाकावा किंवा त्यात चुना मिसळावा. म्हणजे अमोनिया वायूची निर्मिती होणार नाही..शेडमध्ये खेळती हवा राहिल असे पाहावे. शेेडच्या प्रवेशद्वारावर जंतुनाशक ठेवावे. बाहेरील व्यक्तींना शक्यतो शेडमध्ये प्रवेश देऊ नये. पिण्याचे पाणी निर्जंतुक करण्यासाठी त्यात क्लोरिन किंवा वॉटर सॅनिटायझरचा वापर करावा.ब्रीडर किंवा लेअर कोंबड्यांमध्ये या आजाराची लस उपलब्ध आहे. ती पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने वेळीच द्यावी.- डॉ. सचिन नलावडे ९४२२३८२०४९,सहयोगी अधिष्ठाता, डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
