श्रीमती सोनाली रावल-ठाकूर, डॉ. सुधीरकुमार गोयल Agricultural Logistics and Warehouse Reforms: वखार विकास व नियामक प्राधिकरणाने गोदामे कोणाच्या मालकीची आहेत, त्यांचा आकार आणि त्यामध्ये कृषी किंवा अकृषी माल साठवला जातो की नाही, यानुसार नोंदणी शुल्क आणि निव्वळ मूल्य विषयक निकष निश्चित केले होते. जर अर्जदार किंवा गोदाम चालक ही शेतकरी उत्पादक संस्था, प्राथमिक कृषी सहकारी पतसंस्था किंवा स्वयंसहाय्यता गट असेल, तर त्यांना काही सवलती देण्यात आल्या आहेत. .शेतकरी ते ग्राहक ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी शासन बऱ्याच वर्षांपासून प्रयत्न करीत आहे. त्यासाठी अनेक प्रकारच्या योजना व धोरणे बनविण्यात आली. परंतु कृषी मूल्य साखळ्यांची लांबी कमी करण्यात शासनाला पुरेसे यश मिळालेले नाही. सद्यःस्थितीत मध्यस्थांची साखळी कमी करण्यासाठी कृषी मूल्य साखळ्यांवर आधारित विविध योजना व प्रकल्प महाराष्ट्रात सुरू आहेत. बाजारपेठेत ज्या विविध पीक आधारित मूल्यसाखळ्या आहेत, त्या प्रस्थापित कृषिमूल्य साखळ्यांमध्ये प्रवेश करण्यासाठी या योजना व प्रकल्पांचा चांगला उपयोग समुदाय आधारित संस्थांना होत आहे..जागतिक बँक अर्थसाह्यित स्मार्ट प्रकल्प, पोकरा प्रकल्प इत्यादी प्रकल्पांच्या माध्यमातून शेतकरी कंपन्या व सहकारी संस्थांमार्फत १००० टन क्षमतेपेक्षा मोठ्या गोदामांची निर्मिती होत आहे. समुदाय आधारित संस्थांमार्फत व्यवसाय उभारणीच्या दृष्टीने अवलंब करण्यात येणाऱ्या विविध पर्यायांपैकी गोदाम व्यवसाय व त्यासोबतच गोदाम पावती व्यवसाय सुरू करणे, हा सद्यःस्थितीत योग्य पर्याय आहे..Warehouse Receipt Business: गोदाम उभारणीद्वारे शेतीमाल विक्री व्यवस्थापन.देशात शास्त्रीय पद्धतीने गोदाम व्यवस्था सुधारणे, कर्जाची उपलब्धता वाढवून ग्रामीण भागात तरलता निर्माण करणे आणि वस्तूंच्या देवाणघेवाणीची प्रक्रिया सुलभ करणे या उद्देशांनी ‘वेअरहाउसिंग डेव्हलपमेंट अँड रेग्युलेटरी ॲथॉरिटी’ने (वखार विकास व नियामक प्राधिकरण-WDRA) २०१० मध्ये निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स (NWR) प्रणाली सुरू केली. ‘वेअरहाउसिंग (विकास आणि नियमन) कायदा, २००७’नुसार, निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स देणाऱ्या व गोदाम व्यवसाय सुरू करू इच्छिणाऱ्या किंवा चालविणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीकडे अथवा संस्थेकडे संबंधित गोदामासाठी या कायद्यांतर्गत प्राधिकरणाने दिलेले नोंदणी प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे. .ऑगस्ट २०१९ पासून नोंदणीकृत गोदामांनी निगोशिएबल वेअरहाउस रिसिट्स केवळ इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात म्हणजेच ई- वाटाघाटीयोग्य वखार पावती (e-NWR) देणे अनिवार्य करण्याबाबतच्या सूचना प्रकाशित करण्यात आल्या होत्या. अनेक संस्थात्मक सुधारणा करूनही, गोदाम क्षेत्रातील ही व्यवस्था अपेक्षित परिणाम साधण्यात सद्यःस्थितीत अपयशी ठरली आहे. ई-एनडब्ल्यूआरची सध्याची स्थिती आणि गोदामांवर आधारित कृषी मालाची विक्री हे दोन्हीही घटक अपेक्षित पातळीपेक्षा खूपच कमी कामगिरी करीत आहेत..गोदामांच्या वखार विकास व नियामक प्राधिकरणाच्या नोंदणीमधील अडचणीभौतिक पायाभूत सुविधावखार विकास व नियामक प्राधिकरणाकडे नोंदणी मिळविण्यासाठीच्या मूलभूत निकषांपैकी एक म्हणजे प्राधिकरणाने विहित केल्यानुसार पायाभूत सुविधांची उपलब्धता असणे. भौतिक पायाभूत सुविधांच्या बाबतीत, प्राधिकरणाचा असा आग्रह आहे, की गोदाम हे केंद्रीय वखार महामंडळ अथवा भारतीय अन्न महामंडळ यांच्या मानकांनुसार बांधलेले असावे. तसेच त्यात साठ्यासाठी योग्य सुरक्षा व वजन व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक असून प्रतवारी व शेतीमालाचे जतन करण्याच्या सुविधा उपलब्ध असाव्यात..केंद्र आणि राज्य वखार महामंडळांची बहुतेक गोदामे विहित तपशिलानुसारच बांधलेली आहेत. तथापि, कर्नाटक राज्य वखार महामंडळाच्या अधिकाऱ्यांशी झालेल्या चर्चेतून असे दिसून आले आहे, की अनेक नवीन बांधलेल्या गोदामांमध्ये कुंपण, संरक्षक भिंती आणि प्रवेशद्वारे यांसारख्या काही आवश्यक गोष्टींचा अभाव आहे; त्यामुळे ती गोदामे वखार विकास व नियामक प्राधिकरणाच्या नोंदणीसाठीच्या निकषांची पूर्तता करीत नाहीत. तसेच, शेताच्या जवळ असलेल्या खासगी मालकीच्या गोदामांमध्येही या निकषांनुसार आवश्यक असलेली किमान जमीन, कुंपण, संरक्षक भिंत, सुरक्षा प्रवेशद्वारे आणि कार्यालयीन इमारत यांबाबतच्या अटींची पूर्तता होत नाही. गोदामाशी निगडित विविध संस्थांचे अथवा महामंडळाचे गोदाम बनविण्याचे निकष कमी अधिक प्रमाणात सारखेच असतात. प्राधिकरणाकडे नोंदणीसाठी हे निकष पूर्ण करणे अत्यंत गरजेचे असते. उदाहरणादाखल आपण केंद्रीय वखार महामंडळाचे गोदाम उभारणीचे मापदंड पाहिले तर प्रमाणित गोदाम कसे बांधावे हे लक्षात येऊ शकेल..Warehouse Supply Chain: गोदाम निगडित पुरवठा साखळीचे महत्त्व.नोंदणी शुल्कवखार विकास व नियामक प्राधिकरणाने गोदामे कोणाच्या मालकीची आहेत, त्यांचा आकार आणि त्यामध्ये कृषी किंवा अकृषी माल साठवला जातो की नाही, यानुसार नोंदणी शुल्क आणि निव्वळ मूल्य विषयक निकष निश्चित केले होते. जर अर्जदार किंवा गोदाम चालक ही शेतकरी उत्पादक संस्था, प्राथमिक कृषी सहकारी पतसंस्था किंवा स्वयंसहाय्यता गट असेल, तर त्यांना काही सवलती देण्यात आल्या होत्या. अशा प्रकरणांमध्ये, गोदामाची क्षमता काहीही असली तरी अर्ज शुल्क ५०० रुपये निश्चित करण्यात आले होते आणि निव्वळ मूल्याबाबतची एकमेव अट अशी होती की, त्यांचे निव्वळ मूल्य ऋणात्मक नसावे..अर्ज शुल्क आणि निव्वळ मूल्य निकषांच्या नियमांमध्ये सुधारणा करून गोदामांच्या नोंदणीला प्रोत्साहन देण्यासाठी वखार विकास व नियामक प्राधिकरणाने अनेक पावले उचलली आहेत. पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणे एखाद्या ''मान्यताप्राप्त संस्थे''मार्फत प्राधिकरणाकडे गोदाम नोंदणीसाठी जाण्याची गरज न पडता, आता अर्ज थेट प्राधिकरणाकडे सादर केले जाऊ शकतात..दिनांक १४ ऑक्टोबर २०२२ रोजीच्या प्राधिकरणाच्या सर्वांत अलीकडील अधिसूचनेनुसार (‘वेअरहाउसिंग (विकास आणि नियमन) गोदामांची नोंदणी (दुसरी सुधारणा नियम, २०२२’), केवळ कृषी माल साठविणाऱ्या गोदामांच्या नोंदणीसाठी २५ ऑक्टोबर २०२२ पासून एका वर्षाच्या कालावधीसाठी अर्ज शुल्क माफ करण्यात आले होते. तथापि, साठविलेल्या मालाचा विमा, सुरक्षा ठेव आणि साठवणूक व देखभालीचा खर्च यांसारखे अतिरिक्त खर्चही गोदाम नोंदणीसाठी येतात..विमावखार विकास व नियामक प्राधिकरणात गोदाम नोंदणीसाठी किमान तीन प्रकारच्या विमा पॉलिसींची आवश्यकता असते . यामध्ये साठ्याचा विमा, चोरीचा विमा आणि कर्मचारी प्रामाणिकता हमी विमा यांचा समावेश आहे. माल ठेवणाऱ्या ठेवीदारांनी विमा उतरविला असला तरीही, गोदाम चालकाने साठविलेल्या मालाचा पुरेसा विमा उतरविणे अनिवार्य आहे.प्राधिकरणाने दिलेल्या प्रमाणित कार्यपद्धतीनुसार गोदाम चालकाने हे निश्चित केले पाहिजे की, नोंदणीकृत गोदामांमध्ये ठेवलेल्या सर्व मालाचा आग, पूर, भूकंप, चोरी, फसवणूक/अपहार, दंगल, संप आणि दहशतवाद (लागू असल्यास) यांपासून पूर्ण विमा उतरविला गेला आहे; मग ठेवीदाराने त्या मालाचा विमा उतरविला असला तरीही हे करणे आवश्यक आहे..स्रोत : CWC च्या तपशिलांची माहिती https://cewacor.nic.in/Docs/CWC_Engineering_Specifications_२११०११.pdfयाव्यतिरिक्त, तपासणी करणाऱ्या संस्थांच्या मते, अग्निशमन यंत्रे, कार्यालयीन जागा आणि इतर सुविधांची अनुपलब्धता ही देखील चिंतेची प्रमुख कारणे आहेत.. WDRA-नोंदणीकृत आणि WDRA-नोंदणीकृत नसलेल्या गोदामांशी संबंधित खर्च.टीप : WDRA-नोंदणीकृत नसलेल्या गोदामांसाठी तारण व्यवस्थापन शुल्क समाविष्ट नाही, कारण बँका WDRA-नोंदणीकृत गोदामांसाठी देखील तारण व्यवस्थापक ठेवण्याचा आग्रह धरतात.स्रोत : नाईक (२०२२) भारतातील कृषी गोदाम : कल, मर्यादा आणि धोरणे.- प्रशांत चासकर, ९९७०३६४१३०(शेतीमाल तारण व्यवस्थापन सेवा तज्ज्ञ, प्रकल्प अंमलबजावणी कक्ष, स्मार्ट, महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळ मर्या., साखर संकुल, पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
