हेमंत जगतापFarm Infrastructure: सांगाडा तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने बांबू, लाकूड, गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न (लोखंडी) पाइप, स्टील तसेच काही ठिकाणी ॲल्युमिनियम यांसारख्या साहित्यांचा वापर केला जातो. प्रत्येक साहित्याचे स्वतःचे फायदे, मर्यादा, खर्च, टिकाऊपणा आणि देखभालीच्या गरजा वेगवेगळ्या असतात. त्यामुळे उपलब्ध आर्थिक साधने, स्थानिक हवामान, पिकाचा प्रकार आणि पॉलिहाउसचा अपेक्षित वापर यानुसार योग्य सांगाडा निवडला जातो..पॉलिहाउसची कार्यक्षमता, टिकाऊपणा, बांधकामाचा खर्च आणि विविध हवामान परिस्थितींमध्ये त्याची उपयुक्तता ही मुख्यतः त्याच्या सांगाड्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यावर अवलंबून असते. सांगाडा हा पॉलिहाउसचा मूलभूत आणि भार वाहून नेणारा घटक असल्याने त्यासाठी योग्य साहित्याची निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. सांगाड्याच्या मजबुतीवरच पॉलिहाउसची स्थिरता, वारा व पावसाचा प्रतिकार करण्याची क्षमता, तसेच त्याचे आयुष्य अवलंबून असते..Polyhouses Farming Techniques: पीक पद्धतीनुसार पॉलिहाउसचे प्रकार.सांगाडा तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने बांबू, लाकूड, गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न (लोखंडी) पाइप, स्टील तसेच काही ठिकाणी ॲल्युमिनियम यांसारख्या साहित्यांचा वापर केला जातो. प्रत्येक साहित्याचे स्वतःचे फायदे, मर्यादा, खर्च, टिकाऊपणा आणि देखभालीच्या गरजा वेगवेगळ्या असतात. त्यामुळे उपलब्ध आर्थिक साधने, स्थानिक हवामान, पिकाचा प्रकार आणि पॉलिहाउसचा अपेक्षित वापर यानुसार योग्य सांगाडा निवडला जातो. या निकषांच्या आधारे सांगाड्याच्या साहित्यानुसार पॉलिहाउसचे विविध प्रकार वर्गीकृत केले जातात. प्रत्येक प्रकाराची रचना, वैशिष्ट्ये, फायदे, मर्यादा आणि उपयुक्तता समजून घेतल्यास शेतकरी, उद्योजक आणि कृषी क्षेत्रातील अभ्यासकांना योग्य प्रकारच्या पॉलिहाउसची निवड करणे अधिक सुलभ होते..सांगाड्याचे साहित्यबांबू/लाकडी सांगाडा : हे अत्यंत कमी खर्चाचे असतात, स्थानिक साहित्यापासून तयार होतात. परंतु हे जास्त काळ टिकत नाहीत.लोखंडी सांगाडा : यामध्ये गॅल्व्ह्हनाइज्ड लोखंडी पाईप्सचा वापर केला जातो. हे गंजरोधक असतात, त्यामुळे १५ ते २० वर्षे सहज टिकतात. सध्या व्यावसायिक शेतीसाठी हेच सर्वांत जास्त वापरले जातात..बांबू/लाकडी सांगाडा पॉलिहाउससंरक्षित शेतीमध्ये गॅल्व्ह्हनाइज्ड आयर्न पाइप्सच्या तुलनेत बांबू किंवा लाकडी सांगाड्याचे पॉलिहाऊस हा अत्यंत किफायतशीर आणि पर्यावरणपूरक पर्याय आहे. अल्पभूधारक शेतकरी, नवीन कृषी उद्योजक किंवा रोपवाटिका व्यवस्थापनासाठी हे मॉडेल खूप फायदेशीर ठरते. बांबू किंवा लाकडाचा सांगाडा वापरून उभारण्यात येणाऱ्या पॉलिहाउसला बांबू/लाकडी सांगाडा पॉलिहाऊस असे म्हणतात. हा पॉलिहाऊस प्रकार कमी खर्चात, स्थानिक पातळीवर सहज उपलब्ध साहित्याचा वापर करून उभारता येत असल्यामुळे लहान व अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहे. विशेषतः संरक्षित शेतीचा प्रारंभ करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी हा प्रकार किफायतशीर पर्याय ठरतो..रचनासांगाड्यासाठी बांबू किंवा दर्जेदार लाकडी खांबांचा वापर केला जातो.खांब जमिनीत घट्ट रोवून त्यावर आडवे व तिरपे आधार दिले जातात.संपूर्ण रचनेवर UV स्थिर पॉलिथिन फिल्म बसविली जाते.आवश्यकतेनुसार बाजूंना कीडप्रतिबंधक जाळी लावली जाते.प्रवेशासाठी एक किंवा दोन दरवाजांची व्यवस्था केली जाते.हवेशीरपणा राखण्यासाठी नैसर्गिक वायुवीजनाची सोय केली जाते..पिकांच्या गरजेनुसार घटकफाउंडेशन आणि खांबमुख्य लाकडी किंवा बांबूचे खांब जमिनीत किमान २ ते २.५ फूट खोल रोवून बेस काँक्रीट केला जातो.कमानी आणि आर्चछताला गोलाकार आकार देण्यासाठी लवचिक बांबूचा वापर केला जातो. यामुळे पावसाचे पाणी छतावर साचत नाही आणि वाऱ्याचा दाब विभागला जातो..प्लॅस्टिक व्हरिंगछतावर आणि बाजूंना २०० मायक्रॉन जाडीचे, यूव्ही स्टॅबिलायझेशन असलेले पॉलिथिन शेड कापड वापरले जाते.फॉगिंग आणि सिंचन यंत्रणा: आतले तापमान आणि आर्द्रता नियंत्रित ठेवण्यासाठी छताला फॉगर्स आणि पिकांना पाणी व खते देण्यासाठी ठिबक सिंचन जोडली जाते..वैशिष्ट्येस्थानिक साहित्याचा वापर असल्याने उभारणी जलद होते.कमी भांडवलात पॉलिहाऊस उभारता येते.लहान क्षेत्रासाठी योग्य.स्थानिक कारागिरांद्वारे सहज बांधकाम करता येते.दुरुस्ती व देखभाल सोपी असते.हंगामी किंवा अल्पकालीन शेतीसाठी उपयुक्त..फायदेकमी खर्च ः लोखंडी किंवा स्टील सांगाड्याच्या तुलनेत खर्च लक्षणीयरीत्या कमी.स्थानिक साहित्य उपलब्ध ः ग्रामीण भागात बांबू व लाकूड सहज मिळते.सुलभ उभारणी ः विशेष यंत्रसामग्रीची आवश्यकता नसते.पर्यावरणपूरक ः बांबू हा पुनर्निर्मितीक्षम नैसर्गिक स्रोत आहे.दुरुस्ती सोपी ः खराब झालेला भाग सहज बदलता येतो.लहान शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त ः कमी गुंतवणुकीत संरक्षित शेतीचा अनुभव घेता येतो..मर्यादाआयुष्य लोखंडी किंवा स्टील सांगाड्यापेक्षा कमी असते.बुरशी व कुजण्याचा धोका असतो.नियमित संरक्षणात्मक प्रक्रिया करावी लागते.अतिवृष्टी, वादळी वारे किंवा गारपिटीमध्ये नुकसान होण्याची शक्यता जास्त.मोठ्या आकाराचे पॉलिहाऊस उभारण्यासाठी योग्य नाही.दीर्घकालीन व्यावसायिक शेतीसाठी मर्यादित उपयुक्तता..योग्य पिकेपालेभाज्या (मेथी, पालक, कोथिंबीर)टोमॅटो, मिरची, वांगी, काकडी, भेंडी, स्ट्रॉबेरीफुलपिके (झेंडू, शेवंती)भाजीपाला रोपवाटिकाफळझाडे व भाजीपाल्याची रोपे तयार करणे.उपयुक्तताअल्पभूधारक शेतकरीनव्याने संरक्षित शेती सुरू करणारे शेतकरीकृषी प्रशिक्षण संस्थाप्रात्यक्षिक प्रकल्परोपवाटिका व्यवसायकमी खर्चातील संरक्षित शेती.देखभालबांबू किंवा लाकडावर वेळोवेळी संरक्षक रसायनांची प्रक्रिया करावी.खराब झालेली पॉलिथिन वेळेवर बदलावी.खांबांच्या मजबुतीची नियमित तपासणी करावी.पावसाळ्यापूर्वी सांध्यांची दुरुस्ती करावी.बुरशी नियंत्रणासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय करावेत..बांबू/लाकडी सांगाडा पॉलिहाऊस हा कमी खर्चात संरक्षित शेतीची सुरुवात करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त पर्याय आहे. जरी त्याचे आयुष्य व टिकाऊपणा जीआय किंवा स्टील सांगाड्याच्या पॉलिहाउसपेक्षा कमी असले, तरी लहान क्षेत्र, मर्यादित भांडवल आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा प्रभावी वापर करण्यासाठी हा प्रकार अत्यंतउपयुक्त ठरतो. योग्य देखभाल व संरक्षणात्मक उपाय केल्यास अशा पॉलिहाउसचा अनेक वर्षे प्रभावी वापर करता येतो..लोखंडी (गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न)सांगाडा पॉलिहाउसगॅल्व्ह्हनाइज्ड आयर्न सांगाडा पॉलिहाऊस हे आधुनिक संरक्षित शेतीमधील सर्वाधिक लोकप्रिय, मजबूत आणि दीर्घायुषी मॉडेल आहे. बांबू किंवा लाकडी पॉलिहाउसच्या तुलनेत याचा सुरुवातीचा खर्च जास्त असला, तरी हवामानातील बदलांना तोंड देण्याची क्षमता आणि व्यावसायिक उत्पादनासाठी याला सर्वोच्च पसंती दिली जाते. लोखंडी किंवा गॅल्व्हनाइज्ड आयर्न पाइप वापरून तयार केलेल्या सांगाड्यावर उभारण्यात येणाऱ्या पॉलिहाउसला जीआय सांगाडा पॉलिहाऊस असे म्हणतात. आधुनिक संरक्षित शेतीमध्ये हा सर्वाधिक वापरला जाणारा पॉलिहाऊस प्रकार आहे. जीआय पाइपवर जस्ताचा संरक्षक थर असल्यामुळे गंज लागत नाही, त्यामुळे या पॉलिहाउसचे आयुष्य अधिक असते. भारतामध्ये राष्ट्रीय बागायती अभियान (NHM), मिशन फॉर इंटिग्रेटेड डेव्हलपमेंट ऑफ हॉर्टिकल्चर (MIDH) तसेच विविध राज्य शासनांच्या योजनांमध्ये अनुदानासाठी प्रामुख्याने जीआय सांगाडा पॉलिहाउसला प्राधान्य दिले जाते..रचनासांगाडा ः हॉट-डीप गॅल्व्हनाइज्ड जीआय पाइप वापरून तयार केला जातो.पाइपांना बोल्ट, नट, क्लॅम्प व ब्रॅकेटच्या साह्याने मजबूतपणे जोडले जाते.छताची रचना क्वॉन्सेट, गॅबल किंवा गॉथिक आर्च प्रकारची असू शकते.संपूर्ण संरचनेवर २०० मायक्रॉन यूव्ही स्थिर पॉलिथिन फिल्म बसविली जाते.बाजूंना ४० ते ५० मेश कीडप्रतिबंधक जाळी लावली जाते.नैसर्गिक किंवा फोर्स्ड व्हेंटिलेशन, शेडनेट, फॉगिंग, मिस्टिंग, ड्रीप सिंचन व फर्टिगेशनची सुविधा बसविता येते..वैशिष्ट्येमजबूत, संतुलित व वैज्ञानिक पद्धतीने तयार केलेली रचना.गंजरोधक असल्यामुळे दीर्घकाळ टिकते.जोरदार वारे, पाऊस व गारपीट यांचा तुलनेने अधिक प्रतिकार करते.विविध आकारांमध्ये व क्षेत्रफळानुसार उभारता येते.आधुनिक सिंचन व हवामान नियंत्रण प्रणाली सहज बसविता येतात.व्यावसायिक शेतीसाठी सर्वाधिक उपयुक्त..फायदे१. अधिक टिकाऊलोखंडी पाइपवरील जस्ताच्या थरामुळे गंज लागत नाही. योग्य देखभाल केल्यास सांगाडा २० ते २५ वर्षांपर्यंत टिकू शकतो. वरील प्लॅस्टिक कव्हर दर ३ ते ४ वर्षांनी बदलावे लागते.२. मजबूत रचनाजोरदार वारे, मुसळधार पाऊस आणि गारपिटीचा तुलनेने चांगला सामना करू शकते. ताशी १०० ते १२० किमी वेगाने वाहणाऱ्या वादळी वाऱ्याचा आणि मुसळधार पावसाचा या सांगाड्यावर परिणाम होत नाही..३. कमी देखभाललाकूड किंवा बांबूप्रमाणे कुजणे किंवा वारंवार बदल करण्याची आवश्यकता नसते.४. उच्च उत्पादनतापमान, प्रकाश आणि आर्द्रता पूर्णपणे नियंत्रित करता येत असल्यामुळे फुलांचे (गुलाब, जरबेरा) आणि उच्च मूल्य असलेल्या भाज्यांचे (ढोबळी मिरची, चेरी टोमॅटो, काकडी) दर्जेदार उत्पादन मिळते..Polyhouse Farming: पॉलिहाउससाठी जागेची निवड, उभारणीची दिशा.५. विविध उपकरणांची सुविधाड्रिप सिंचन, फर्टिगेशन, फॉगिंग, मिस्टिंग, शेडनेट, कूलिंग पॅड, एक्झॉस्ट फॅन इत्यादी सहज बसविता येतात.६. अनुदानासाठी पात्रकेंद्र व राज्य शासनाच्या संरक्षित शेती योजनांमध्ये जीआय पॉलिहाउसला प्राधान्य दिले जाते. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान आणि पोकरा सारख्या योजनांतर्गत लोखंडी पॉलिहाउससाठी ५० ते ७५ टक्यांपर्यंत सरकारी अनुदान उपलब्ध असते..मर्यादाप्रारंभिक गुंतवणूक जास्त लागते.उभारणीसाठी प्रशिक्षित तंत्रज्ञांची आवश्यकता असते.पायाभरणी अचूक व मजबूत करावी लागते.पॉलिथिन फिल्मचे ३ ते ५ वर्षांनी नूतनीकरण करावे लागते.नैसर्गिक आपत्तीमध्ये दुरुस्तीचा खर्च तुलनेने जास्त असू शकतो..उपयुक्त पिकेभाजीपाला ः रंगीत ढोबळी मिरची, टोमॅटो, काकडी, चेरी टोमॅटो, मिरची, लेट्यूस, झुकिनीफुलपिके ः जरबेरा, गुलाब, कार्नेशन, ऑर्किडफळपिके ः स्ट्रॉबेरीरोपवाटिका ः भाजीपाला रोपे, फुलझाडांची रोपे, फळझाडांची कलमे.देखभाललोखंडी पाइप व जोडांची नियमित तपासणी करावी.बोल्ट व क्लॅम्प सैल झाल्यास घट्ट करावेत.पॉलिथिन फिल्म स्वच्छ ठेवावी.खराब झालेली फिल्म त्वरित बदलावी.कीडप्रतिबंधक जाळीची नियमित स्वच्छता करावी.ठिबक सिंचन, फर्टिगेशन प्रणालीची वेळोवेळी देखभाल करावी..आयुष्यजीआय सांगाडा : सुमारे २० ते २५ वर्षे (योग्य देखभालीसह)यूव्ही स्थिर पॉलिथिन फिल्म : ३ ते ५ वर्षेकीडप्रतिबंधक जाळी : ५ वर्षेगॅल्व्ह्हनाइज्ड आयर्न सांगाडा पॉलिहाऊस हे आधुनिक संरक्षित शेतीमधील सर्वाधिक लोकप्रिय, मजबूत आणि दीर्घायुषी मॉडेल आहे. बांबू किंवा लाकडी पॉलिहाउसच्या तुलनेत याचा सुरुवातीचा खर्च जास्त असला, तरी हवामानातील बदलांना तोंड देण्याची क्षमता आणि व्यावसायिक उत्पादनासाठी याला सर्वोच्च पसंती दिली जाते..अंदाजित खर्चउभारणी खर्च : साधारणपणे प्रति चौरस मीटर १००० ते १,१०० रुपये खर्च येतो (शासकीय निकष आणि साहित्याच्या दरांवर आधारित).गोथिक आर्च प्रकारचे पॉलिहाउसगोथिक आर्च प्रकारचे पॉलिहाउस हे आधुनिक संरक्षित शेतीतील एक प्रगत आणि अत्यंत लोकप्रिय पॉलिहाउस डिझाइन आहे. यामध्ये छताचा आकार टोकदार कमानीसारखे असते. हा प्रकार क्वॉन्सेट पॉलिहाउसपेक्षा अधिक मजबूत, आकर्षक आणि कार्यक्षम मानला जातो..रचनाछत टोकदार कमानीच्या आकाराचे असते.संपूर्ण रचना गॅल्वनाइज्ड आयर्न पाइपपासून तयार केली जाते.छतावर यूव्ही -स्थिरीकृत पॉलीथिन फिल्म (२०० मायक्रॉन) बसविली जाते.बाजूला कीटकप्रतिबंधक जाळी व वायुवीजनासाठी व्हेंट्स असतात.पावसाचे पाणी सहज खाली वाहून जाते..वैशिष्ट्येटोकदार कमानीमुळे पावसाचे पाणी किंवा गारांचा भार साचत नाही.आतमध्ये अधिक मोकळी जागा उपलब्ध होते. नैसर्गिक वायुवीजन चांगले मिळते.तापमान व आर्द्रतेचे संतुलन राखण्यास मदत होते. प्रकाशाचे वितरण तुलनेने अधिक समान होते.जोरदार वारा व मुसळधार पावसाचा चांगला सामना करू शकते..साधारण आकारमानएकूण उंची : ५.० ते ६.५ मीटरगटर उंची : ३.५ ते ४.५ मीटरस्पॅन रुंदी : ८ मीटरलांबी : आवश्यकतेनुसार.उपयुक्त पिकेरंगीत ढोबळी मिरची, टोमॅटो, काकडी, जरबेरा, गुलाब, कार्नेशन, लेट्युस, स्ट्रॉबेरी.विदेशी भाजीपालाहायड्रोपोनिक्स पिके.फायदेउत्कृष्ट नैसर्गिक वायुविजन, पावसाचे पाणी छतावर साचत नाही.आर्द्रता नियंत्रण तुलनेने चांगले होते. प्रकाशाचे समान वितरण.उच्च उत्पादन व उत्तम दर्जा.देखभाल खर्च तुलनेने कमी. दीर्घकालीन टिकाऊ रचना.महाराष्ट्रातील बहुतांश हवामानासाठी उपयुक्त..मर्यादाक्वॉन्सेट प्रकारापेक्षा बांधकाम खर्च किंचित जास्त.अचूक डिझाइन व गुणवत्तापूर्ण साहित्य आवश्यक.प्रशिक्षित तांत्रिक मार्गदर्शनाची गरज असते..महाराष्ट्रासाठी उपयुक्ततागोथिक आर्च पॉलिहाउस हे पुणे, नाशिक, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, अहिल्यानगर तसेच इतर मध्यम हवामानाच्या भागांमध्ये अत्यंत यशस्वी ठरले आहे. ज्या भागात मुसळधार पाऊस पडतो, तेथे टोकदार छतामुळे हा प्रकार विशेष फायदेशीर ठरतो..गोथिक आर्च प्रकारचे पॉलिहाउस हे आधुनिक संरक्षित शेतीसाठी सर्वाधिक कार्यक्षम आणि टिकाऊ डिझाइनपैकी एक मानले जाते. उत्कृष्ट वायुवीजन, पावसाच्या पाण्याचा प्रभावी निचरा, अधिक अंतर्गत जागा आणि उच्च दर्जाचे उत्पादन यामुळे उच्च मूल्याच्या भाजीपाला व फुलपिकांसाठी हा प्रकार विशेषतः उपयुक्त ठरतो. त्यामुळे व्यावसायिक पॉलिहाउस प्रकल्पांमध्ये या प्रकाराला वाढती पसंती मिळत आहे.- हेमंत जगताप ८२७५३७१०८२(वरिष्ठ प्रशिक्षण अधिकारी, महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळ, साखर संकुल, शिवाजीनगर, पुणे).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
