डॉ. नितीनकुमार रणशूरSustainable Farming Practices: जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी विविध पद्धती वापरल्या जातात. यापैकी बहुतेक मृदा आर्द्रता संवर्धन तंत्र तुलनेने कमी खर्चाचे आणि कमी गुंतागुंतीचे आहे. हे तंत्र प्रामुख्याने स्थानिक पातळीवर आवश्यक साहित्य आणि तांत्रिक क्षमतेच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे..जमिनीतील ओलावा संवर्धनाचा मुख्य उद्देश बाष्पीभवन आणि बाष्पोत्सर्जन म्हणजेच एकत्रितपणे, बाष्पोत्सर्जनाद्वारे जमिनीतून होणारा पाण्याचा अपव्यय कमी करणे हा आहे. पीक उत्पादनासाठी आवश्यक पाणी टिकवून ठेवण्यासाठी जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे हे महत्त्वाचे आहे. जमिनीतील ओलावा टिकून ठेवल्यास पिकांच्या सिंचनाची गरज कमी करण्यासही मदत होते. ज्या भागांमध्ये हवामान बदल किंवा इतर कारणांमुळे सिंचनासाठी पावसाचे पाणी किंवा भूजल संसाधने दुर्मीळ झाली आहेत किंवा कमी होत आहेत, अशा ठिकाणी मृदा ओलावा संवर्धन कारणे महत्त्वाचे असते. जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी विविध पद्धती वापरल्या जातात. यापैकी बहुतेक मृदा आर्द्रता संवर्धन तंत्र तुलनेने कमी खर्चाचे आणि कमी गुंतागुंतीचे आहे. हे तंत्र प्रामुख्याने स्थानिक पातळीवर आवश्यक साहित्य आणि तांत्रिक क्षमतेच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे..Watershed Management: भूभाग आधारित मृदा, जलसंवर्धन उपाययोजना.ओलावा टिकून ठेवण्यासाठी काही पद्धतीजमिनीवर शेणखत किंवा कंपोस्ट पसरवणेयामुळे बाष्पीभवन कमी होते आणि विघटन प्रक्रियेद्वारे जमिनीलामौल्यवान पोषक तत्त्वेदेखील मिळतात..आच्छादनसेंद्रिय किंवा असेंद्रिय पदार्थांचा थर वनस्पतींच्यामुळांजवळील भागात आच्छादन म्हणून वापरला जातो.सेंद्रिय आच्छादनामध्ये गवत, पीक अवशेष, तर असेंद्रिय आच्छादनामध्ये प्लॅस्टिकच्या शीटच्या स्वरूपात पेपरचा वापर केला जातो.कमी ते मध्यम पर्जन्यमान असलेल्या भागांसाठी आच्छादन सर्वांत योग्य.खूप जास्त ओल्या परिस्थितीतील भागांसाठी कमी योग्य..संवर्धन मशागतजमिनीतील सेंद्रिय घटकांची निरोगी पातळी टिकवून ठेवण्यासाठी मशागत कमी करणे किंवा अत्यंत गरजेच्या परिस्थितीत करणे म्हणजे संवर्धन मशात. यामुळे जमिनीची पाणी शोषण्याची आणि धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते.ही पद्धती बाष्पीभवन कमी करण्यासह जमिनीच्या पृष्ठभागाचे वारा, ऊन आणि मुसळधार पावसाच्या परिणामांपासून संरक्षण करण्यासाठी उपयुक्त.संवर्धन मशागतीसाठी पिकांचे अवशेष जमिनीवरच ठेवले जातात..पीक फेरपालटप्रत्येक हंगामात वेगवेगळ्या प्रकारची पिके घेतल्याने मातीच्या कणांची रचना आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होते.खोलवर आणि उथळ मुळे असलेल्या पिकांची फेरपालट करणे आवश्यक असते. त्यामुळे जमिनीतील पूर्वी न वापरलेल्या ओलाव्याचा उपयोग होतो. कारण वनस्पती जमिनीच्या वेगवेगळ्या खोलीतून पाणी शोषून घेतात.पीक फेरपालटीमुळे जमिनीची सुपीकता सुधारण्यास मदत होते..Fertilizer Management: पीक उत्पादन वाढीसाठी खतांच्या पायाभूत मात्रेचे महत्त्व.हिरवळीचे खतजमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ आणि पोषकतत्त्वे सुधारण्याच्या एकमेव उद्देशाने वनस्पतिजन्य पदार्थ वाढवणे. यामुळे जमिनीचा दर्जा सुधारतो, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमताही वाढते..खोल नांगरणीखोल नांगरणी ही जमिनीची सच्छिद्रता आणि पारगम्यता वाढवून पाणी शोषण्याची क्षमता वाढविण्यास मदत करते.मिश्र पीक आणि आंतरपीकवेगवेगळ्या लागवडीच्या वेळा आणि वाढीचा कालावधी असलेल्या विविध पिकांची एकत्रितपणे लागवड करणे..समोच्च नांगरणीचढ-उताराच्या दिशेने नांगरणी करण्याऐवजी जमिनीच्या समोच्च रेषेनुसार नांगरणी केल्यास वाहून जाणाऱ्या पाण्याचा वेग कमी होऊन जमिनीत अधिक पाणी टिकून राहते. ते शेतजमिनीवर अधिक समान रीतीने वितरित होते.पट्टा पीक पद्धतीपट्टा पीक पद्धतीमुळे जमिनीतील वाहून जाणारे पाणी कमी होते. जागेवरच वापरण्यासाठी पाणी गोळा करता येते. त्यासाठी धूप होऊ देणारी पिके आणि धूप रोखणारी पिके एक आड एक पट्ट्यांमध्ये लावावीत..ओलावा टिकवून ठेवण्याचे पर्यावरणीय फायदेजमिनीच्या संवर्धनाच्या अनेक पद्धतींचे फायदे विविध प्रकारे वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यावर अवलंबून असू शकतात; यामध्ये तणांवर चांगल्या प्रकारे नियंत्रण मिळवणे, जमिनीला अतिरिक्त पोषक तत्त्वे पुरवणे, जमिनीचे तापमान नियंत्रित करणे, मुसळधार पाऊस व वाऱ्याच्या आघातांपासून जमिनीच्या पृष्ठभागाचे संरक्षण करणे यांचा समावेश होतो.सेंद्रिय कचऱ्याचा किंवा टाकाऊ पदार्थांचा पुनर्वापर केल्याने कचरा व्यवस्थापनाची गरज कमी होते; तसेच कुजण्याच्या प्रक्रियेद्वारे पिकांचे अवशेष आणि वनस्पती पुन्हा जमिनीत मिसळल्या जातात..सिंचनासाठी लागणाऱ्या पाण्याची गरज कमी करण्यास, पीक उत्पादन वाढविण्यास आणि जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होते. त्यामुळे सिंचनाची गरज कमी होऊन पाणी उपसण्यासाठी लागणारा खर्च आणि ऊर्जेची आवश्यकताही कमी होऊ शकते.- डॉ. नितीनकुमार रणशूर ७८७५३१७६७३(सहयोगी संशोधन संचालक, विभागीय कृषी संशोधन केंद्र, सोलापूर).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
