सुरज कुलकर्णी, डॉ. रामप्रसाद गायकवाड Agricultural Seeds: बियाणे खरेदीवेळी होणारी फसवणूक टाळण्यासाठी परवानाधारक विक्रेत्याकडून बियाणे खरेदी करावे. खरेदीवेळी पक्की पावती घ्यावी. बियाण्याचे लेबल तपासणी करावी. मुदतबाह्य बियाणे घेऊ नये. शिफारस केलेल्या वाणाची खरेदी करण्यास प्राधान्य द्यावे. बियाणे पॅकेट, टॅग आणि बिल जतन करावे..खरीप हंगाम जवळ आला असून, शेतीमशागतीच्या कामांनी वेग घेतला आहे. निविष्ठा केंद्रांवर बी-बियाणे, खते आणि रासायनिक निविष्ठांच्या खरेदीची लगबग सुरू झाली आहे. चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य बियाण्यांची निवड ही पीक उत्पादनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे. मात्र, काही वेळा बाजारात बनावट, निकृष्ट दर्जाचे किंवा मुदतबाह्य बियाणे विकले जात असल्याच्या तक्रारी समोर येतात. अशा निकृष्ट बियाणांची पेरणी केल्यास उगवण न होऊन दुबार पेरणी करावी लागते. त्यामुळे आर्थिक नुकसानीला सामोरे जावे लागते. या पार्श्वभूमीवर, खरीप हंगामासाठी बी-बियाणे खरेदी करताना सावधगिरी बाळगणे गरजेचे आहे..Soybean Sowing: यंदाही बुलडाण्यात सोयाबीनलाच पसंती.वाण निवडबियाणे खरेदीवेळी स्थानिक हवामान व जमिनीचा विचार करून योग्य पीकपद्धतीची निवड करावी. आपल्या भागासाठी शिफारस केलेल्या वाणाच्या निवडीला प्राधान्य द्यावे. मागील दोन-तीन वर्षांच्या अनुभवावरून स्थानिक भागात आलेल्या प्रमुख रोग आणि किडींचा अंदाज घेऊन, त्यासाठी प्रतिकारक्षम किंवा सहनशील वाणाची निवड करावी.सिंचन सुविधांचा अंदाज घेऊन वाणाची निवडदेखील महत्त्वाची ठरते. कोरडवाहू जमिनीसाठी शिफारस केलेल्या कमी पावसाच्या स्थितीतही चांगल्या प्रकारे वाढू शकणाऱ्या वाणांची निवड करावी..कृषी विभागातील कृषी अधिकारी, शास्त्रज्ञ यांच्यासोबत चर्चा करून नवीन, सुधारित, संकरित वाणांची माहिती घ्यावी. पूर्वीच्या हंगामात अन्य शेतकऱ्यांनी पेरलेल्या बियाण्याच्या अनुभवाची माहिती करून घ्यावी.खात्रीशीर व नोंदणीकृत बियाणे विक्रेत्याकडून उत्तम प्रतीचे बियाणे खरेदी करावे. बियाणे खरेदी करताना कंपनीचे प्रतिनिधी, विक्रेते किंवा जाहिराती यावर अवलंबून बियाणे खरेदी टाळावी..बियाणांचे प्रकारबियाण्याचे प्रामुख्याने मूलभूत/पैदासकार बियाणे, पायाभूत बियाणे, प्रमाणित बियाणे व सत्यप्रत बियाणे असे चार प्रकार पडतात. मूलभूत/पैदासकार बियाण्यांची अनुवांशिक शुद्धता १०० टक्के असते. हे बियाणे त्या पीक पैदासकाराच्या देखरेखीखाली तयार केले जाते. हे बियाणे सामान्य शेतकऱ्यांच्या शेतात लागवडीसाठी उपलब्ध नसते. या बियाण्यास पिवळ्या रंगाचे प्रमाणपत्र टॅग लावलेली असते.पायाभूत बियाणे तयार करण्यासाठी मूलभूत बियाणे वापरले जाते. पायाभूत बियाण्यांच्या पिशवीवर पांढऱ्या रंगाचा टॅग (खूण चिठ्ठी) लावलेली असते..प्रमाणित बियाणे हे पायाभूत बियाण्यांपासून तयार केले जाते. प्रमाणित बियाणे हे नोंदणीकृत शेतकऱ्यांच्या शेतावर तयार केले जाते. याचे उत्पादन प्रमाणीकरण एजन्सीच्या देखरेखीखाली होते आणि प्रमाणीकरण एजन्सीद्वारे मंजूर केले जाते. या बियाण्यास निळ्या रंगाचा टॅग असतो.सत्यप्रत बीजोत्पादनासाठी प्रमाणित बियाण्यांचा वापर केला जातो. हे बियाणे शेतकरी शेतावर तयार करू शकतात. मात्र या बियाण्यांची अनुवांशिक शुद्धता चांगली असणे गरजेचे आहे. सत्यप्रत बियाण्यासाठी हिरव्या रंगाचा टॅग असतो..घ्यावयाची काळजीआपण दैनंदिन वापरातील अनेक वस्तूंची अंतिम वापराची तारीख म्हणजेच वैधता दिनांक (Expiry date) तपासतो, तसेच पाकीटबंद बियाण्याची सुद्धा एक वैधता असते. बियाण्याची वैधता तपासणी दिनांकापासून ९ महिने असते, तर नूतनीकरण केलेल्या बियाण्याची वैधता ६ महिन्यांपर्यंत असते. या बाबी पाहूनच बियाणे खरेदी करावे. मुदतबाह्य तसेच पॅकिंग फोडलेले बियाणे खरेदी करू नये.बियाणे खरेदी करताना बियाण्याच्या बॅगवरील प्रमाणपत्र टॅग (खूण चिठ्ठी) अगोदर तपासून घ्यावी. त्यावरील माहितीची खात्री केल्यानंतरच बियाणे खरेदी करावे. त्यामध्ये पिकाचे नाव, जात आणि प्रकार, बीज परीक्षणाची तारीख, उगवणक्षमता, भौतिकशुद्धता, बियाणे चाचणीची तारीख, बियाण्याचा वर्ग, लॉट नंबर, कंपनीचे नाव व संपर्क इ. माहिती काळजीपूर्वक वाचावी..प्रमाणित बियाण्याच्या खूण चिठ्ठीवर अधिकाऱ्याची सही असल्याची खात्री करून घ्यावी.ऑनलाईन किंवा अनधिकृत स्त्रोतांवरून बियाणे खरेदी करताना सावधगिरी बाळगावी. सध्या सोशल मीडियावर किंवा ऑनलाईन जाहिरातींमधून बियाणे विक्री वाढली आहे. या माध्यमातून अत्यल्प दरात ‘विशेष वाण’ देण्याचे आमिष दाखवले जाते. परंतु विश्वासार्ह कंपनी किंवा अधिकृत विक्रेत्याकडूनच बियाणे खरेदी करण्यास प्राधान्य द्यावे. नोंदणी नसलेल्या व्यक्तींवर किंवा फसव्या जाहिरातींवर विश्वास ठेवू नये..सदोष बियाणे कसे ओळखावेप्रमाणित बियाणे खरेदी करताना बियाणे पिशवीवर किंवा टॅगवर प्रमाणित केलेल्या प्रमाणकापेक्षा किंवा माहितीप्रमाणे बियाण्यांची गुणवत्ता नसेल, तर त्यास ‘सदोष बियाणे’ म्हणतात. यामध्ये बियाणांची उगवणक्षमता पेरल्यानंतर खूपच कमी असते, भौतिक शुद्धता म्हणजेच त्यातील काडीकचरा, इतर पिकांचे बियाणे, तणांचे बी यांचे प्रमाण टॅगवरील माहितीपेक्षा जास्त असते. बियाण्याची अनुवांशिक शुद्धता म्हणजेच बियाण्याचा एकसारखेपणा, झाडांचे बाह्य गुणधर्म यामध्ये एकसारखेपणा नसल्यास तसेच झाडांची कणसे, शेंगा, ओंब्या, फळे यामध्ये विविधता आढळल्यास सदर बियाणे अनुवांशिकदृष्ट्या अशुद्ध आहे असे म्हणतात..Collective Seed Purchase : शेतकऱ्यांच्या एकीतून ४.२५ लाखांची बचत.पावतीमधील महत्त्वाच्या बाबीविक्रेत्याचे नाव व पत्ताबियाण्याचे नाव व वाणकंपनीचे नावलॉट नंबर (Lot Number)खरेदीची तारीखबॅगची संख्या व वजनकिंमत.पक्की पावती का महत्त्वाची?बियाणे खरेदी केल्यानंतर भविष्यात जर बियाण्यात काही दोष आढळला, तर कृषी विभागाकडे किंवा ग्राहक मंचाकडे तक्रार करण्यासाठी पावती हा महत्त्वाचा पुरावा असतो. त्याशिवाय तक्रार ग्राह्य मानली जात नाही.खरेदी केलेले बियाणे वापरण्यापूर्वी बियाण्याची पिशवी ही नेहमी खालच्या बाजूने फोडावी. म्हणजेच ज्या बाजूला टॅग असेल ती बाजू तशीच राहू द्यावी. बॅगवरील टॅग काढू नये. तसेच बॉक्स असेल तर त्यावरील माहिती सुरक्षित राहील याची काळजी घ्यावी.पेरणीसाठी बियाणे वापरून काही बियाणे नमुना म्हणून पिशवी किंवा बॉक्समध्ये राखून ठेवावा. म्हणजे बियाणे सदोष आढळल्यास तक्रार केल्यानंतर तपासणी अधिकाऱ्यांना सदर बियाण्याचा नमुना देता येईल..पेरणी करताना शक्यतो दोन वेगवेगळ्या लॉटचे बियाणे एकत्र करून पेरणी करू नये.पेरणी केलेली तारीख नोंदणी करून ठेवावी. पेरणीनंतर ४ ते ७ दिवसांत बियाण्याची उगवण झालेली दिसून येते.पेरणीनंतर खूण चिठ्ठीवरील प्रमाणापेक्षा उगवण कमी झाल्यास अथवा पिकात फार मोठ्या प्रमाणात भेसळ असल्यास बियाणे निरीक्षकाकडे लेखी तक्रार करावी. उगवणक्षमता कमी असल्यास संबंधित विक्रेता व बियाणे उत्पादक कंपनी यावर बियाणे कायदा १९६६ मधील कलम १० नुसार कायदेशीर कारवाई होऊ शकते..छापील वजनापेक्षा कमी वजनाच्या निविष्ठा, छापील किमतीपेक्षा जास्त दराने विक्री किंवा इतर तक्रारीसाठी कृषी विभागाच्या कार्यालयाशी संपर्क साधावा.बियाण्याविषयी काही तक्रार असल्यास जिल्हा गुणवत्ता नियंत्रण निरीक्षक, जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी, कृषी विकास अधिकारी यांच्याकडे लेखी तक्रार द्यावी. कमी दर्जाच्या बियाण्यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान झाले असल्यास जिल्हा ग्राहक मंचाकडे तक्रार नोंदवून नुकसान भरपाई मागता येते..अधिकृत विक्रेत्याकडून खरेदीकृषी विभागाकडून परवाना प्राप्त असलेल्या अधिकृत विक्रेत्याकडूनच बियाणे खरेदी करावे. रस्त्याच्या कडेला, अनोळखी व्यक्तीकडून किंवा कमी किमतीचे आमिष दाखवणाऱ्या विक्रेत्याकडून बियाणे घेणे टाळावे. यामुळे दर्जेदार व प्रमाणित बियाणे न मिळण्याची शक्यता अधिक असते. याची तक्रार केल्यास विक्रेत्याविरुद्ध कारवाई करता येते. तसेच नुकसानभरपाई मिळवण्यासाठी पुरावे उपलब्ध राहतात..परवानाधारक विक्रेत्याकडूनच बियाणे खरेदी करताना बीज प्रमाणीकरण यंत्रणेने प्रमाणित केलेले बियाणे खरेदीस प्राधान्य द्यावे. टॅगवरील सर्व माहिती वाचून त्याविषयी खात्री झाल्यानंतर विक्रेत्याकडून बियाणे खरेदी करावे.खरेदीचे पक्के बिल घ्यावे. अनेकवेळा घाईमध्ये किंवा दुकानदारासोबतच्या ओळखीमुळे पावती घेतली जात नाही. ही सर्वात मोठी चूक ठरू शकते.- सुरज कुलकर्णी, ९४०४२४७९५१(सहाय्यक प्राध्यापक, कर्मवीर डॉ. मामासाहेब जगदाळे कृषी महाविद्यालय, बार्शी, जि. सोलापूर)- डॉ. रामप्रसाद गायकवाड,९५६१६०४७०४(यंग प्रोफेशनल-२, कृषी विज्ञान केंद्र, अंबाजोगाई.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
