सत्यसाई पी. एम.Impact of Poverty on Education and Health: पश्चिम आशियातील युद्धजन्य परिस्थितीचे पडसाद आता केवळ त्या प्रदेशापुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर उलट जागतिकीकरणाच्या या युगात कोणत्याही एका भागातील अस्थिरता संपूर्ण जगाच्या आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय संरचनेवर परिणाम घडवून आणते.सध्या सुरू असलेल्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर संयुक्त राष्ट्रांच्या विकास कार्यक्रमाने (युनडीपी) नुकताच सादर केलेला अहवाल विशेष लक्षवेधी ठरतो. या अहवालानुसार, युद्धामुळे उद्भवलेल्या आर्थिक धक्क्यांमुळे भारतातील सुमारे २५ लाख नागरिक पुन्हा गरिबीच्या खाईत लोटले जाण्याची भीती व्यक्त करण्यात आली आहे. ही बाब केवळ आकड्यांपुरती मर्यादित नसून, भारताच्या एकूण विकास प्रक्रियेसमोरील गंभीर आव्हान म्हणून समोर येते..ऊर्जा, व्यापार आणि परकीय चलन या क्षेत्रांमध्ये भारताचे परावलंबित्व अद्यापही मोठ्या प्रमाणावर आहे. त्यामुळे पश्चिम आशियातील कोणतीही अस्थिरता भारताच्या अर्थव्यवस्थेला थेट आणि अप्रत्यक्ष धक्के देणारी ठरते.या संघर्षाचा सर्वात तत्काळ आणि ठळक परिणाम म्हणजे इंधन दरवाढ. भारत आपल्या एकूण कच्च्या तेलाच्या गरजांपैकी सुमारे ८० टक्के तेल आयात करतो, आणि त्यातील मोठा हिस्सा पश्चिम आशियातून येतो. युद्धामुळे या पुरवठा साखळीत अडथळे निर्माण होतात, परिणामी कच्च्या तेलाच्या किमती वाढतात..या वाढीचा परिणाम केवळ पेट्रोल-डिझेलपुरता मर्यादित राहत नाही, तर संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर त्याचे पडसाद उमटतात. इंधन महागले की वाहतूक खर्च वाढतो. वाहतूक खर्च वाढला की उत्पादन खर्च वाढतो. आणि उत्पादन खर्च वाढला की शेवटी सर्वसामान्य ग्राहकाला महागाईच्या स्वरूपात त्याचा फटका बसतो.अन्नधान्य, बांधकाम साहित्य, औषधे, दैनंदिन वापराच्या वस्तू अशा सर्वच वस्तूंच्या किमती वाढू लागतात. अशा परिस्थितीत गरीब आणि निम्न-मध्यमवर्गीय कुटुंबांचे अर्थकारण कोलमडते. त्यांच्या उत्पन्नात वाढ होत नसताना खर्च मात्र वाढत जातो, आणि ते हळूहळू गरिबीच्या उंबरठ्यावर येऊन पोहोचतात..Global War Impact: युद्धामुळे भारतातील शेती क्षेत्राची कोंडी.मानव विकास निर्देशांकात घटसंयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या अहवालात नमूद केल्याप्रमाणे, भारतातील गरिबीचे प्रमाण सध्या सुमारे २३.९ टक्क्यांवर असून, ते २४.९ टक्क्यांपर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. टक्केवारीतील ही वाढ किरकोळ वाटली तरी प्रत्यक्षात ती लाखो लोकांच्या जीवनावर परिणाम करणारी आहे.सुमारे २४ लाख ६४ हजारांहून अधिक नागरिक गरिबीच्या खाईत ढकलले जाऊ शकतात, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. ही परिस्थिती केवळ आर्थिक नाही, तर सामाजिकदृष्ट्याही गंभीर आहे. युएनडीपीच्या मते, या संघर्षामुळे भारताच्या मानवी विकास निर्देशांकाच्या वाढीचा वेग ०.०३ ते ०.०९ टक्क्यांनी कमी होऊ शकतो..हा आकडा लहान वाटला तरी दीर्घकालीन परिणामांच्या दृष्टीने तो अत्यंत महत्त्वाचा आहे. मानवी विकास निर्देशांक हा केवळ आर्थिक प्रगतीचे मोजमाप करत नाही, तर तो नागरिकांच्या जीवनमानाचे प्रतिबिंब असतो.शिक्षण, आरोग्य आणि उत्पन्न या तिन्ही घटकांमध्ये संतुलित वाढ झाल्यासच एखादा देश खऱ्या अर्थाने प्रगत मानला जातो. मात्र, युद्धामुळे निर्माण झालेल्या आर्थिक अस्थिरतेमुळे या तिन्ही क्षेत्रांवर नकारात्मक परिणाम होत आहे. त्यामुळे भारताच्या विकासाच्या गतीला ब्रेक लागण्याची शक्यता नाकारता येत नाही..ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीनेही ही परिस्थिती चिंताजनक आहे. भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या आयातीसाठी पश्चिम आशियावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे. याशिवाय एलपीजीसारख्या इंधनासाठीही हे अवलंबित्व लक्षणीय आहे. युद्धामुळे या पुरवठ्यात अडथळे निर्माण झाल्यास देशात इंधनटंचाई निर्माण होऊ शकते. याचा परिणाम उद्योगधंदे, वाहतूक व्यवस्था आणि दैनंदिन जीवनावर होऊ शकतो..Drought And Global Crisis: शेजारी युद्ध; घरात दुष्काळ.व्यापार क्षेत्रावरही या संघर्षाचा मोठा परिणाम होत आहे. भारताच्या एकूण निर्यातीपैकी सुमारे १४ टक्के आणि आयातीपैकी २०.९ टक्के व्यापार पश्चिम आशियातील देशांशी संबंधित आहे. त्यामुळे त्या भागातील अस्थिरता भारताच्या व्यापारावर थेट परिणाम करते. बासमती तांदूळ, गहू, हिरे-दागिने आणि कापड उद्योग हे विशेषतः प्रभावित होऊ शकतात. निर्यात घटल्यास उत्पादन कमी होते, आणि उत्पादन कमी झाले की रोजगाराच्या संधीही कमी होतात..परदेशी चलनाच्या बाबतीतही ही परिस्थिती महत्त्वाची ठरते. आखाती देशांमध्ये काम करणाऱ्या भारतीयांची संख्या मोठी आहे. तेथून भारतात येणाऱ्या परकीय चलनाचा मोठा हिस्सा या देशांकडून येतो. युद्धामुळे या देशांतील आर्थिक परिस्थिती बिघडल्यास भारतीय कामगारांच्या उत्पन्नावर परिणाम होऊ शकतो.परिणामी, भारताच्या परकीय चलन साठ्यावर ताण येऊ शकतो. या सगळ्या परिस्थितीचा एकत्रित परिणाम म्हणजे आर्थिक अस्थिरता आणि सामाजिक ताणतणाव. बेरोजगारी वाढण्याची शक्यता निर्माण होते, उत्पन्नातील विषमता वाढते आणि सामाजिक असमानता अधिक तीव्र होते. अशा वेळी सरकारसमोर मोठे आव्हान उभे राहते. .विकासाचा वेग कायम ठेवत असताना समाजातील दुर्बल घटकांचे संरक्षण कसे करायचे? हा गंभीर प्रश्न निर्माण होतो. या पार्श्वभूमीवर काही महत्त्वपूर्ण उपाययोजना आवश्यक ठरतात. सर्वप्रथम, ऊर्जा क्षेत्रात स्वावलंबन वाढवणे अत्यावश्यक आहे. नवीकरणीय उर्जेवर जसे, की सौर आणि वारा ऊर्जा अधिक भर देणे, तसेच देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे, यामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी करता येईल. याशिवाय, ऊर्जा कार्यक्षमतेवर भर देऊन इंधनाचा अपव्यय कमी करणेही गरजेचे आहे..दुसरे म्हणजे, सामाजिक सुरक्षा योजनांची व्याप्ती आणि प्रभाव वाढवणे आवश्यक आहे. गरीब आणि निम्न-मध्यमवर्गीय कुटुंबांना थेट आर्थिक मदत, अन्न सुरक्षा योजना, आरोग्य विमा आणि रोजगार हमी यांसारख्या उपाययोजना अधिक प्रभावीपणे राबवणे गरजेचे आहे. यामुळे गरिबीच्या वाढत्या प्रमाणाला काही प्रमाणात आळा घालता येईल.तिसरे म्हणजे, व्यापार क्षेत्रात विविधीकरण करणे आवश्यक आहे. केवळ काही विशिष्ट प्रदेशांवर अवलंबून राहण्याऐवजी इतर देशांशी व्यापार संबंध वाढवणे, नवीन बाजारपेठा शोधणे आणि निर्यातीचे स्वरूप बदलणे यामुळे जागतिक अस्थिरतेचा परिणाम कमी करता येईल. चौथे म्हणजे, कौशल्य विकास आणि रोजगारनिर्मितीवर भर देणे आवश्यक आहे. उद्योगधंद्यांना चालना देऊन, लघु आणि मध्यम उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि नवउद्योगांना (स्टार्टअप्स) मदत करून रोजगाराच्या संधी निर्माण करता येतील. यामुळे आर्थिक स्थैर्य वाढेल आणि गरिबी कमी होण्यास मदत होईल..युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर जागतिक सहकार्याचे महत्त्वही अधोरेखित होते. कोणत्याही देशाने एकट्याने या समस्येचा सामना करणे शक्य नाही. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर समन्वय आणि सहकार्य वाढवणे आवश्यक आहे. शांततेचा मार्ग स्वीकारल्याशिवाय या संकटावर दीर्घकालीन उपाय सापडणे कठीण आहे. पश्चिम आशियातील संघर्ष हा भारतासाठी केवळ परकीय धोरणाचा विषय राहिलेला नाही, तर तो देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक स्थैर्यासाठी एक मोठे आव्हान बनला आहे. या परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी दूरदृष्टी, समन्वय आणि ठोस धोरणांची आवश्यकता आहे. अन्यथा, विकासाच्या मार्गावर असलेला भारत पुन्हा एकदा मागे पडण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.७२४८९९२३२३(समकालीन विषयासंबंधी लेखन).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
