डॉ. विक्रम कड डॉ. गणेश शेळके डॉ. सुदामा काकडे Vegetable Food Processing: फळे आणि भाजीपाला व्यवसायात पॅकहाउस हे केवळ साठवणुकीचे ठिकाण नसून ते गुणवत्ता नियंत्रण केंद्र आहे. आधुनिक कृषी-व्यवसाय क्रांतीमध्ये ग्राहकांचा विश्वास संपादन करण्यासाठी जागतिक दर्जाची मानके (Standards & Regulations) आणि प्रमाणन (Certification) असणे अनिवार्य असतात. या लेखामध्ये मानके व गुणवत्ता प्रमाणनाची माहिती घेऊ. .अनेक शेतकरी चार भिंतीची खोली बांधणे, यालाच पॅकहाउस असे समजतात. मात्र पॅकहाउस म्हणजे आपल्या उत्पादनाच्या काढणीपश्चात सर्व कामांचे संपूर्ण व्यवस्थापन होत असलेली जागा. म्हणजे केवळ आहे. पॅकहाउस चालवताना खालील संस्थांची मानके पाळणे कायद्याने व व्यवसायाच्या दृष्टीने आवश्यक असते..Agro Processing Industry: उत्पादक कंपनीच्या माध्यमातून शेतीमालावर प्रक्रिया करावी : कळसाईत.या प्रक्रियेतील मुख्य मानके आणि त्यांची भूमिकाअन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण (FSSAI)भारतात कोणत्याही खाद्यपदार्थांचा व्यवसाय करायचा असल्यास अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण (FSSAI - Food Safety and Standards Authority of India) यांचा परवाना घेणे कायदेशीरदृष्ट्या बंधनकारक आहे. या प्रमाणपत्रामुळे ग्राहकांना संबंधित पॅकहाउसमध्ये प्रक्रिया केलेला माल मानवी वापरासाठी सुरक्षित असल्याची खात्री मिळू शकते. पॅकहाउसच्या उलाढालीनुसार ‘नोंदणी’ (Registration), ‘राज्य परवाना’ (State License) किंवा ‘केंद्रीय परवाना’ (Central License) घ्यावा लागतो.मानके : यामध्ये स्वच्छता, कर्मचाऱ्यांचे आरोग्य, पाण्याचे शुद्धीकरण आणि कीटक नियंत्रण यांसारख्या बाबींची तपासणी केली जाते..कृषी आणि प्रक्रियायुक्त अन्न उत्पादने निर्यात विकास प्राधिकरण (APEDA)कृषी आणि प्रक्रियायुक्त अन्न उत्पादने आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत (निर्यात) पाठवायचा असेल, तर APEDA कडे नोंदणी करणे आवश्यक आहे. निर्यातक्षम फळे (उदा. द्राक्षे, डाळिंब, आंबा) पॅक करण्यासाठी पॅकहाउसला APEDA कडून मान्यता घ्यावी लागते. गुणवत्ता नियंत्रणाच्या उद्देशाने परदेशातील (उदा. युरोपियन युनियन) कडक नियमांचे पॅकहाउस पालन करत आहे की नाही, याचे APEDA कडून वेळोवेळी ऑडिट केले जाते. त्यामुळे निर्यातीसाठी लागणारे ‘फायटोसॅनिटरी सर्टिफिकेट’ मिळवणे सोपे होते..कृषी मालाच्या गुणवत्तेचे प्रमाणन (AGMARK)AGMARK हे भारत सरकारचे एक जुने आणि विश्वासार्ह गुणवत्ता चिन्ह आहे. ते प्रामुख्याने कृषी उत्पादनांच्या श्रेणीबद्धतेसाठी (Grading) वापरले जाते. फळांचा आकार, रंग, पक्वता आणि वजन यानुसार मालाचे वर्गीकरण करण्यासाठी AGMARK चे निकष वापरले जातात. त्यामुळे ज्या मालावर AGMARK चा शिक्का असतो, तो माल शुद्ध आणि भेसळमुक्त असल्याची खात्री ग्राहकाला मिळते. मोठ्या घाऊक बाजारपेठांमध्ये आणि सरकारी खरेदीमध्ये AGMARK प्रमाणित मालाला प्राधान्य दिले जाते..जागतिक स्तरावरील उत्तम कृषी पद्धती (ग्लोबल गॅप)ग्लोबल गॅप (GLOBAL Good Agricultural Practices) हे जागतिक स्तरावर सर्वात महत्त्वाचे प्रमाणन आहे. ही शेतीसाठीची एक आंतरराष्ट्रीय मानक प्रणाली आहे. जगभरातील ग्राहकांना सुरक्षित आणि दर्जेदार अन्न मिळावे यासाठी पाळले जाणारे हे ‘नियम’ आहेत. यात शेतातील लागवडीपासून ते पॅकहाउसमधील प्रक्रियेपर्यंतच्या सर्व बाबींचा समावेश होतो. हे ‘सुरक्षित शेती’ आणि ‘पर्यावरण पूरक’ उत्पादनाची हमी देते..ग्लोबल गॅप म्हणजे काय?G.A.P. म्हणजेच Good Agricultural Practices (उत्तम कृषी पद्धती) होय. ही एक स्वायत्त संस्था असून, शेती उत्पादनांच्या गुणवत्तेसाठी प्रमाणपत्र देते. हे प्रमाणपत्र असलेले शेतकरी त्यांचा शेतीमाल युरोप आणि अमेरिकेसारख्या विकसित देशांतील मोठ्या सुपर मार्केटमध्ये विकला जाऊ शकतो.हे प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी शेतकऱ्यांना काही गोष्टींवर लक्ष द्यावे लागते.अन्न सुरक्षा : अन्नामध्ये रासायनिक अंश मर्यादेपेक्षा (एमआरएल) जास्त नसावेत.पर्यावरण रक्षण : शेती करताना पाणी, जमीन आणि हवेचे प्रदूषण होणार नाही याची काळजी घेणे..Food Safety : दूषित घटकांचे आरोग्यावर परिणाम.शेतकऱ्यांसाठी होणारे फायदेमहाराष्ट्रातील विशेषतः द्राक्ष, डाळिंब आणि आंबा उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे:जागतिक बाजारपेठ : युरोपियन युनियनमध्ये माल निर्यात करण्यासाठी हे प्रमाणपत्र अनिवार्य आहे.जास्त दर : प्रमाणित मालाला स्थानिक बाजारापेक्षा जास्त भाव मिळतो.कमी नासाडी : शास्त्रोक्त पद्धतीमुळे पिकाचे नुकसान कमी होते.विश्वासार्हता : ग्राहकांना तुमच्या मालावर जास्त विश्वास बसतो..HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points):हॅसप (HACCP - Hazard Analysis and Critical Control Points) ही एक अन्न सुरक्षा प्रणाली आहे. अन्नामध्ये कोणत्याही प्रकारचे घातक घटक मिसळले जाणार नाहीत, यासाठी ही एक शास्त्रीय आणि पद्धतशीर ‘सुरक्षा प्रणाली’ आहे. पॅकहाउसमध्ये प्रक्रियेदरम्यान अन्नामध्ये कोणतेही जैविक, रासायनिक किंवा भौतिक धोके (उदा. भौतिक इजा) निर्माण होणार नाहीत, हे पाहिले जाते. शेतीमाल पिकविण्यापासून ते ग्राहकाच्या ताटात जाईपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर अन्नाची सुरक्षा तपासणे हा याचा मुख्य उद्देश असतो..हॅसप चे ७ मुख्य सिद्धांतधोका ओळखणे : अन्नामध्ये कोणते धोके असू शकतात? (उदा. रासायनिक खते, काचेचे तुकडे, किंवा घातक जीवाणू).गंभीर नियंत्रण बिंदू निश्चित करणे : असा टप्पा जिथे धोका रोखता येतो (उदा. फळे धुणे किंवा कोल्ड स्टोअरेजचे तापमान).मर्यादा ठरवणे : उदा. दूध गरम करताना ते किमान ७२ अंश सेल्सिअस पर्यंत गरम झालेच पाहिजे, ही एक ‘मर्यादा’ झाली..देखरेख : ठरवलेल्या मर्यादा पाळल्या जात आहेत की नाही, यावर सतत लक्ष ठेवणे.सुधारणा करणे : जर काही चूक झाली (उदा. फ्रिज बंद पडला), तर तो माल फेकून द्यायचा की त्यावर प्रक्रिया करायची, याचा निर्णय घेणे.पडताळणी : ही यंत्रणा व्यवस्थित काम करत आहे की नाही, याची वेळोवेळी चाचणी करणे.नोंदणी : प्रत्येक चाचणीचा आणि प्रक्रियेचा लेखी पुरावा ठेवणे..आयएसओ २२००० (ISO २२०००)हे ‘अन्न सुरक्षा व्यवस्थापन प्रणाली’ (FSMS) साठीचे आंतरराष्ट्रीय मानक असून, त्यामुळे संपूर्ण पुरवठा साखळीतील (Supply Chain) सुरक्षेची खात्री मिळते..मुख्य फायदेआंतरराष्ट्रीय व्यापार : जर तुम्हाला तुमचा माल (उदा. प्रक्रिया केलेली फळे, कडधान्ये, मसाले) मोठ्या जागतिक ब्रँड्सना (उदा. Nestlé, Walmart) विकायचा असेल, तर ते सहसा ISO २२००० ची मागणी करतात.कायदेशीर सुरक्षितता : हे मानक पाळल्यामुळे अन्न सुरक्षा कायद्यांचे (उदा. भारतात FSSAI) उल्लंघन होण्याची शक्यता कमी होते.प्रतिष्ठा : तुमच्या पॅकेजिंगवर ISO २२००० चा लोगो असणे म्हणजे तुमचे उत्पादन सुरक्षित असल्याची खात्री ग्राहकाला मिळते..गुणवत्ता तपासणीचे मुख्य निकषपॅकहाउसमध्ये मालाची गुणवत्ता तपासताना खालील बाबी पाहिल्या जातातबाह्य स्वरूप : आकार, रंग, वजन आणि कोणतीही भौतिक इजा (जखम) नसणे.कीडनाशक उर्वरित अंश : मालामध्ये रासायनिक कीडनाशकांचे प्रमाण ठराविक मर्यादेपेक्षा (MRL - Maximum Residue Limit) जास्त नसावे. यासाठी प्रयोगशाळा चाचणी केली जाते.प्री-कूलिंग : मालाचे तापमान विहित मर्यादेपर्यंत खाली आणले आहे की नाही, याची तपासणी.पॅकेजिंग मानके : मालासाठी वापरले जाणारे बॉक्सेस किंवा रॅपर्स अन्नासाठी सुरक्षित (Food Grade) असावेत..गुणवत्ता प्रमाणनाचे फायदेयुरोपियन युनियन सारख्या देशांमध्ये मालाची निर्यात करण्यासाठी ‘Global GAP’ सारखी प्रमाणपत्रे आवश्यक असतात.प्रमाणित मालाला स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात प्रीमियम किंमत मिळते.ग्राहकांना खात्री मिळते की त्यांनी खरेदी केलेले फळ किंवा भाजीपाला आरोग्यासाठी सुरक्षित आहे.मानकांचे पालन केल्यामुळे काढणीपश्चात होणारे नुकसान लक्षणीयरीत्या कमी होते.- डॉ. विक्रम कड ०७५८८०२४६९७कृषी प्रक्रिया अभियांत्रिकी विभाग महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
