डॉ. सयाजी मेहेत्रे, डॉ. सचिन मांडवगणेNeem Biopesticide: निंबोळीची पावडर तयार करून ती थेट शेतात वापरता आली, तर अझाडिरॅक्टिनचे संरक्षण होईलच, पण त्यात असलेले इतर लिंबोनोइड, निंबिन, सालानिनसुद्धा पिकांना उपलब्ध होतील. या विचारातून स्वाहा सेंटर, व्हीएनआयटी, नागपूर आणि मुंबई येथील ‘बीएआरसी’मधील तज्ज्ञांनी संयुक्तपणे मायक्रोफाइन नीम बायोपेस्टिसाइड तंत्रज्ञान विकसित केले. .रासायनिक शेतीचे वाढते दुष्परिणाम, कीड नियंत्रणासाठी लागणारा वाढता खर्च आणि त्यातून निर्माण होणारा आर्थिक ताण वाढला आहे. याच पार्श्वभूमीवर सेंद्रिय शेतीकडे झुकणारा कल वाढत असला, तरी जैविक कीटकनाशकांची मर्यादित उपलब्धता आणि त्यांची प्रत्यक्ष कार्यक्षमता ही मोठी अडचण ठरली आहे. निंबोळीवर संशोधन हे नवीन नाही. स्वाहा सेंटर, व्हीएनआयटी, नागपूर आणि मुंबई येथील बीएआरसी येथील संशोधकांनी निंबोळीच्या अद्भुत, पण अर्धवट वापरल्या जाणाऱ्या शक्तीकडे पुन्हा एकदा नव्याने संशोधन केले. बाजारातील बहुतांश निंबोळी आधारित जैविक कीडनाशके उपलब्ध असून, त्यातील प्रमुख घटक अझाडिरॅक्टिन हा प्रकाश, उष्णता आणि सामूमधील बदलांमुळे झपाट्याने तुटतो आणि स्थिर किंवा कार्यक्षम राहत नाही. परिणामी, त्याचा परिणाम अल्पकालीन ठरतो आणि शेतकऱ्यांना वारंवार फवारणी करावी लागते. त्यामुळे खर्च वाढत जातो आणि उत्पादन खर्चाचा ताळमेळ बिघडतो..Fake Medicine: नामांकित कंपनीच्या नावावर बनावट औषधाची विक्री.नव्या तंत्रज्ञानाचा विकासनिंबोळीचे तेल काढून त्यातील सक्रिय रेणू द्रवात वापरण्याऐवजी संपूर्ण निंबोळी नैसर्गिक स्थितीतच वापरता येईल का, हा मूलभूत प्रश्न संशोधकांसमोर उभा राहिला. निंबोळीची पावडर तयार करून ती थेट शेतात वापरता आली, तर अझाडिरॅक्टिनचे संरक्षण होईलच, पण त्यात असलेले इतर लिंबोनोइड, निंबिन, सालानिनसुद्धा पिकांना उपलब्ध होतील. या विचारातून संशोधकांनी एक महत्त्वाचे तंत्रज्ञान विकसित केले. संपूर्ण निंबोळी फळ २० मायक्रॉनपर्यंत बारीक करून, दाणेदार होत नसलेली, वाहती आणि फ्री-फ्लोइंग मायक्रोफाइन पावडर तयार करण्याची पद्धत शोधून काढली..स्वाहा सेंटर, व्हीएनआयटी, नागपूर आणि मुंबई येथील ‘बीएआरसी’मधील तज्ज्ञांनी संयुक्तपणे मायक्रोफाइन नीम बायोपेस्टिसाइड तंत्रज्ञान विकसित केले. या तंत्रज्ञानाची पायाभरणी बीआरएनएस, डीएई यांच्या अर्थसाह्याने केलेल्या सखोल वैज्ञानिक अभ्यासातून झाली. व्हीएनआयटीमधील संशोधनातून एक मूलभूत प्रश्न समोर आला, तो म्हणजे अझाडिरॅक्टिन वेगळे काढून वापरण्याऐवजी ते निंबोळीच्या नैसर्गिक स्वरूपातच शेतात पोहोचवता येईल का?.संपूर्ण निंबोळीवर आधारित मायक्रोफाइन संकल्पनासंपूर्ण निंबोळी फळातील तेल, गर, बी आणि विविध लिमोनॉइड्स यांचा एकत्रित वापर करून अत्यंत सूक्ष्म, सुमारे २० मायक्रॉन आकाराची पावडर तयार करण्याचा अभिनव मार्ग विकसित झाला. पारंपरिक पद्धतींमध्ये बियांना सूक्ष्म, मुक्तपणे वाहणाऱ्या पावडरमध्ये रूपांतर करणे जवळजवळ अशक्य मानले जात होते. मात्र व्हीएनआयटीमधील प्रयोगशाळेत विकसित केलेल्या विशेष तंत्रामुळे हे आव्हान यशस्वीरीत्या सोडविण्यात आले..पावडर तयार करताना डोलोमाइटचा वापर करण्यात आला, जो निंबोळीमधील नैसर्गिक तेल शोषून घेतो आणि पावडर फ्री-फ्लोइंग बनवतो. याचबरोबर डोलोमाइटमुळे जमिनीच्या सामूवरही सकारात्मक परिणाम होतो. एफटीआयआर, एक्सआरडी, बीईटी सर्फेस एरिया, एसईएम आणि पार्टिकल साइज विश्लेषणातून या पावडरची वैशिष्ट्ये तपासली गेली. विविध तापमान, अतिनील प्रकाश आणि पाण्याच्या परिस्थितीत अझाडिरॅक्टिनची स्थिरता अभ्यासातून सिद्ध झाली. नैसर्गिक स्वरूपात असलेले अझाडिरॅक्टिन अधिक स्थिर असल्याचे आढळले..स्थिर अझाडिरॅक्टिन आणि दीर्घकालीन परिणामविविध तापमान, अतिनील प्रकाश किरणे आणि पाण्याच्या परिस्थितींमध्ये केलेल्या अभ्यासातून हे स्पष्ट झाले, की अझाडिरॅक्टिन त्याच्या नैसर्गिक स्वरूपात अधिक स्थिर राहते. ही पावडर पिकांवर धूळसर स्वरूपात वापरल्यावर पानांभोवती सूक्ष्म कणांचे एक हर्बल ‘प्लाझ्मा’ तयार होते, जे हळूहळू पानांवर चिकटून बसते..या कणांमधून अझाडिरॅक्टिनसह निम्बिन, सॅलनिन आणि इतर लिमोनॉइड्स सातत्याने मुक्त होत राहतात. त्यामुळे कीड नियंत्रणाचा परिणाम अधिक काळ टिकतो आणि वारंवार फवारणीची गरज कमी होते. पावडरचा कण आकार जितका सूक्ष्म, तितकी अझाडिरॅक्टिनची उपलब्धता आणि कार्यक्षमता अधिक असल्याचे अभ्यासांतून सिद्ध झाले आहे. यामुळे या पावडरला‘सस्टेन्ड रिलीज’ म्हणजेच दीर्घकालीन, नियंत्रित प्रभावाचा गुणधर्म प्राप्त होतो..व्हीएनआयटीच्या प्रयोगांमध्ये पाण्यात रात्रभर पावडर भिजवून तयार होणारा अर्क प्रभावी असल्याचे दिसले. त्यामुळे शेतकऱ्यांना एकच उत्पादन दोन पद्धतीने वापरण्याची सोय निर्माण झाली..नीम मायक्रोफाइन तंत्रज्ञानाचे सामर्थ्य म्हणजे ते विज्ञान आणि परंपरेतला दुवा आहे. एकीकडे अझाडिरॅक्टिन नैसर्गिक स्थितीत टिकत असल्याने परिणामकारकतेत मोठी वाढ होते; तर दुसरीकडे निंबोळीतील इतर लिंबोनोइड पिकांना मिळाल्याने कीड नियंत्रण अधिक व्यापक स्वरूपात घडते. यामुळे हे तंत्रज्ञान फक्त कृषी विज्ञानाचा शोध नाही, तर ते शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक सुरक्षिततेचे नवे साधन बनले आहे..Banana Care in Rain: अवकाळी पाऊस आणि वादळी वाऱ्यामध्ये केळी बागेचे व्यवस्थापन.या तंत्रज्ञानाची खरी ताकद म्हणजे ते शेतकरी, संशोधक आणि ग्रामीण उद्योजक यांना एका त्रिसूत्रीने जोडते. निंबोळीतील नैसर्गिक घटकांचे विज्ञानाधारित स्थिरीकरण, ग्रामीण भागात सहज उत्पादनाची क्षमता आणि शेतकऱ्यांच्या खर्चात होणारी ठोस बचत या सर्वांचा संगम मायक्रोफाइन नीम बायोपेस्टिसाइड तंत्रज्ञानात आहे..शेरडी गावातील अनुभव...तंत्रज्ञानाची पहिली प्रत्यक्ष चाचणी नागपूरजवळील सावनेर तालुक्यातील शेरडी गावात करण्यात आली. येथील शेतकरी सुनील धुंदे यांच्या सहभागातून सुमारे १०० किलो पावडर तयार करण्यात आली, जी व्हीएनआयटी संस्थेच्या प्रयोगशाळेत अंतिम सूक्ष्मीकरण प्रक्रियेतून गेली. या गावातील प्रयोगांमध्ये टोमॅटो, मिरची, कापूस, संत्री आणि विविध भाजीपाला पिकांमध्ये चांगला परिणाम दिसून आला..पानांवर टिकून राहणारे सूक्ष्म कण, कीटकांच्या हालचालींमध्ये झालेली घट आणि पिकांची सातत्यपूर्ण वाढ ही निरीक्षणे शेतकऱ्यांच्या विश्वासाला बळ देणारी ठरली. हीच पावडर पाण्यात भिजवून अर्क स्वरूपात फवारणी केल्यावरही तितकाच प्रभावी परिणाम दिसून आला.सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे रासायनिक कीटकनाशकांप्रमाणे तत्काळ पण अल्पकालीन परिणाम न दिसता ही पद्धत मंदगतीने आणि सातत्याने कार्यरत राहते, त्यामुळे फवारण्यांची संख्या आणि खर्च दोन्ही कमी होतात..तंत्रज्ञान हस्तांतरया प्रकल्पाला तांत्रिक स्वरूप मिळाल्यानंतर ‘बीएआरसी’ने मायक्रोफाइन नीम बायोपेस्टिसाइडचे तंत्रज्ञान व्यापक प्रमाणावर उपलब्ध करून देण्यासाठी तंत्रज्ञान हस्तांतर कार्यक्रम सुरू केला. गेल्या पाच वर्षांत सुमारे २५ उद्योग आणि संस्थांनी हे तंत्रज्ञान विकत घेतले असून, हजारो शेतकऱ्यांना त्याचा प्रत्यक्ष लाभ झाला आहे. ‘बीएआरसी’च्या अधिकृत संकेतस्थळावर या तंत्रज्ञानाची सविस्तर माहिती उपलब्ध आहे. https://www.barc.gov.in/technologies/neem/index.html.ग्रामीण उद्योजकांसाठी संधीमायक्रोफाइन नीम बायोपेस्टिसाइड हे तंत्रज्ञान पंचायतराज मंत्रालयाच्या RuTAG कार्यक्रमांतर्गत ग्रामीण भागात सक्रियपणे प्रोत्साहित केले जात आहे. तसेच ‘बीएआरसी’च्या AKRUTI कार्यक्रमातून या तंत्रज्ञानाचा ग्रामीण व उपनगरीय भागात प्रसार करण्यात येत आहे. इच्छुक उद्योजकांना परवाना घेण्याची सुविधा असून ग्रामीण व उपनगरीय उद्योजकांसाठी सवलती, तसेच महिला उद्योजकांसाठी अतिरिक्त संधी उपलब्ध आहे.- प्रफुल्ल दाढे ०९०२८३ ८६७९८आदित्य पोटोडे ९८३४९ ०२३५०swaha@vnit.ac.in(डॉ. सयाजी मेहेत्रे हे बीएआरसी, मुंबई येथे शास्त्रज्ञ आहेत. डॉ. सचिन मांडवगणे हे स्वाहा सेंटर ऑफ एक्सलन्स, विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (व्हीएनआयटी), नागपूर येथे कार्यरत आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
