श्रुती नखत, डॉ. अनुप्रिता जोशी, मानसी सोनेकरRural Economy: करटुले ही रानभाजी पोषण, आरोग्य, अन्न प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणारा बहुउपयोगी नैसर्गिक अन्नस्रोत आहे. त्यामुळे भविष्यातील फंक्शनल फूड्स, न्यूट्रास्युटिकल्स आणि शाश्वत अन्नप्रणालीमध्ये कारटुलेला विशेष स्थान प्राप्त होण्याची क्षमता आहे..करटुले (कंटोळा) ही पावसाळ्यात उपलब्ध होणारी महत्त्वाची रानभाजी आहे. ही भाजी पोषणमूल्य, औषधी गुणधर्म आणि अन्न प्रक्रिया उद्योगातील उपयुक्ततेमुळे विशेष महत्त्वाची मानली जाते. यामध्ये प्रथिने, आहारातील तंतू, जीवनसत्त्व अ, जीवनसत्त्व क, लोह, कॅल्शिअम, फॉस्फरस आणि पोटॅशिअम यांसारखे आवश्यक पोषक घटक मुबलक प्रमाणात आढळतात. फिनॉलिक संयुगे, फ्लॅव्होनॉइड्स आणि इतर अँटिऑक्सिडंट्स असल्यामुळे शरीरातील ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी करण्यास आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविण्यास मदत होऊ शकते. .ही कमी कॅलरी आणि कमी चरबी असलेली भाजी असल्यामुळे वजन नियंत्रण, मधुमेह आणि हृदयाच्या आरोग्यासाठी संतुलित आहाराचा एक चांगला भाग ठरू शकते. त्यातील आहारातील तंतू पचनक्रिया सुधारण्यास आणि बद्धकोष्ठतेपासून संरक्षण करण्यास मदत करतात. करटुलेपासून चिप्स, लोणचे, पावडर, कँडी, सूप मिक्स, रेडी-टू-कूक पदार्थ, नूडल्स, पास्ता, मिलेट-आधारित एक्सट्रुडेड स्नॅक्स आणि इतर फंक्शनल फूड्स तयार करता येतात. शाकाहारींसाठी ‘मीट ॲनालॉग’ म्हणूनही महत्त्वाची आहे. यातील पोषक घटक आणि वनस्पतिजन्य गुणधर्म लक्षात घेऊन भविष्यात उच्च प्रथिनयुक्त, आरोग्यदायी आणि पर्यावरणपूरक अन्नपदार्थ विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू आहे..Wild Vegetables: रानभाज्यांतील जैवसक्रिय घटकांचे महत्त्व.मूल्यवर्धनया फळाचा साठवण कालावधी कमी असल्यामुळे काढणीनंतर लवकर खराब होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे अन्न प्रक्रिया तंत्रज्ञानाचा वापर करून त्याचे मूल्यवर्धन करणे अत्यंत आवश्यक आहे..चिप्सफळाचे पातळ काप करून त्यांना मीठ, मसाल्यांमध्ये मुरवून वाळवावे किंवा तळून/बेक करून चिप्स तयार करता येतात. हे चिप्स कुरकुरीत, चविष्ट आणि तंतुमय असल्यामुळे आरोग्यदायी स्नॅक म्हणून बाजारात विक्रीसाठी योग्य ठरतात. बेक केलेले चिप्स कमी तेलयुक्त असल्यामुळे आरोग्याबाबत जागरूक ग्राहकांमध्ये त्यांना चांगली मागणी असू शकते..लोणचेताज्या करटुल्यांपासून मोहरी, मेथी, हळद, लाल तिखट, मीठ आणि खाद्यतेल वापरून लोणचे तयार केले जाते. हे उत्पादन दीर्घकाळ टिकते. घरगुती उद्योग तसेच लघुउद्योगासाठी हे एक फायदेशीर उत्पादन आहे..वाळविलेले कापकरटुलेचे काप करून ब्लांचिंग केल्यानंतर सौर किंवा यांत्रिक ड्रायरमध्ये वाळवावेत. हवाबंद पॅकमध्ये साठवावेत. आवश्यकतेनुसार पुन्हा पाण्यात भिजवून भाजी तयार करता येते. त्यामुळे त्याची उपलब्धता वर्षभर राहते.रेडी-टू-कूक भाजी मिक्सकरटुलेचे वाळवलेले तुकडे, कांदा, मसाले आणि इतर आवश्यक घटकांचे मिश्रण तयार करून रेडी-टू-कूक पॅक बनवता येतात. ग्राहकांनी फक्त पाणी आणि थोडे तेल घालून काही मिनिटांत भाजी तयार करता येते. शहरी भागात अशा उत्पादनांना वाढती मागणी आहे..सूप मिक्सकरटुले पावडरमध्ये धान्य, डाळी, मसाले आणि नैसर्गिक फ्लेवर्स मिसळून इंस्टंट सूप मिक्स तयार करता येते. हे पौष्टिक, कमी कॅलरीचे आणि तंतुमय सूप आरोग्यदायी आहारासाठी उपयुक्त आहे.थेपला, पराठा मिक्सगव्हाचे पीठ किंवा बाजरी, ज्वारी, नाचणी यांसारख्या मिलेट पिठामध्ये करटुले पावडर मिसळून रेडी मिक्स तयार करता येते. या मिश्रणापासून पौष्टिक थेपले किंवा पराठे सहज तयार होतात..मिलेट आधारित एक्सट्रुडेड स्नॅक्सज्वारी, बाजरी किंवा इतर भरडधान्यांच्या पिठात करटुले पावडर मिसळून एक्स्ट्रूजन तंत्रज्ञानाद्वारे पौष्टिक स्नॅक्स तयार करता येतात. हे स्नॅक्स प्रथिने, तंतू आणि सूक्ष्मपोषकांनी समृद्ध असून मुलांसाठी आणि तरुणांसाठी आरोग्यदायी पर्याय ठरू शकतात.नूडल्स आणि पास्तागहू किंवा मिलेट पिठात करटुले पावडर मिसळून उच्च पोषणमूल्य असलेले नूडल्स, पास्ता तयार करतात. यामुळे उत्पादनातील तंतू, जीवनसत्त्वे आणि खनिजांचे प्रमाण वाढते..कटलेट, टिक्की आणि कबाबउकडलेले करटुले, बटाटा, कडधान्ये, मसाले आणि धान्याचे पीठ वापरून कटलेट, टिक्की किंवा कबाब तयार करता येतात. हे वनस्पतीजन्य प्रथिनयुक्त स्नॅक्स शाकाहारींसाठी चांगला पर्याय आहेत.वनस्पतिजन्य मीट ॲनालॉगकरटुले पावडर सोया, वाटाणा किंवा इतर वनस्पतिजन्य प्रथिनांसोबत वापरून मीट ॲनालॉग तयार करता येतो. अशा उत्पादनांचा वापर बर्गर पॅटी, नगेट्स, सॉसेज आणि इतर शाकाहारी मांस पर्यायांमध्ये केला जाऊ शकतो. आरोग्य आणि पर्यावरणाबाबत जागरूक ग्राहकांमध्ये या उत्पादनांना चांगली बाजारपेठ आहे..बेकरी उत्पादनेकरटुले पावडरचा वापर बिस्किटे, कुकीज, ब्रेड, मफिन्स आणि क्रॅकर्समध्ये करून त्यांचे पोषणमूल्य वाढवता येते. अशा उत्पादनांमध्ये आहारातील तंतू आणि नैसर्गिक अँटिऑक्सिडंट्सचे प्रमाण अधिक असते..फंक्शनल, न्यूट्रास्युटिकल उत्पादनेकरटुलेतील जैवसक्रिय घटकांचा वापर हेल्थ ड्रिंक मिक्स, न्यूट्रास्युटिकल पावडर, हर्बल सप्लिमेंट्स आणि फंक्शनल फूड्समध्ये करता येतो. अशा उत्पादनांचा उद्देश पोषणासोबतच आरोग्य संवर्धन करणे हा असतो.करटुले (शास्त्रीय नाव : Momordica dioica Roxb. ex Willd.) ही कुकुर्बिटेसी कुलातील बहुवर्षायू, वेलवर्गीय आणि अत्यंत पौष्टिक रानभाजी आहे. विविध भागांमध्ये तिला कंटोळा, काटेरी कारले, स्पायनी गार्ड किंवा टीझल गार्ड अशा नावांनी ओळखले जाते. करटुलेची फळे लहान, अंडाकृती, हिरव्या रंगाची आणि बाहेरील पृष्ठभागावर मऊ काटे असलेली असतात. कोवळी फळे भाजी, भजी, भरली भाजी, लोणचे आणि इतर पारंपरिक पदार्थांमध्ये वापरली जातात..Wild Vegetable: रानभाज्या : पोषणसुरक्षेसाठी समृद्ध अन्नस्रोत.औषधी उपयोगमधुमेह विरोधीकरटुलेतील जैवसक्रिय संयुगे रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यास मदत करू शकतात. त्यातील आहारातील तंतू कार्बोहायड्रेटचे पचन व शोषण मंदावतात, त्यामुळे जेवणानंतर रक्तातील साखरेत होणारी झपाट्याने वाढ कमी होण्यास मदत होऊ शकते.अँटिऑक्सिडंटजीवनसत्त्व क, फिनॉलिक संयुगे आणि फ्लॅव्होनॉइड्स असल्यामुळे ते शरीरातील मुक्त रॅडिकल्सचा प्रभाव कमी करण्यास मदत करतात. त्यामुळे पेशींचे संरक्षण होते आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी होण्यास मदत मिळू शकते..दाहविरोधीकाही नैसर्गिक संयुगे शरीरातील सूज आणि दाह कमी करण्यास सहाय्यकारी ठरू शकतात. त्यामुळे सांधेदुखी किंवा इतर दाहजन्य स्थितींमध्ये यावरील संशोधन सुरू आहे.रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविणारे घटकजीवनसत्त्व क आणि अँटिऑक्सिडंट्समुळे शरीराची रोगप्रतिकारक क्षमता मजबूत होण्यास मदत मिळते. नियमित आहारात करटुलेचा समावेश केल्यास संसर्गांविरुद्ध शरीराची प्रतिकारशक्ती सुधारण्यास हातभार लागू शकतो..यकृत संरक्षणकाही प्रायोगिक अभ्यासांमध्ये करटुलेतील जैवसक्रिय घटक यकृताच्या पेशींचे संरक्षण करण्यास मदत करू शकतात असे आढळले आहे. तथापि, मानवी अभ्यास अजून मर्यादित आहेत.हृदयाच्या आरोग्यास उपयुक्ततंतू, पोटॅशिअम आणि अँटिऑक्सिडंट्स कोलेस्टेरॉलचे संतुलन राखण्यास आणि हृदयाच्या आरोग्यास मदत करू शकतात. कमी चरबी व कमी कॅलरी असल्यामुळे ते संतुलित आहाराचा चांगला भाग ठरू शकते..पचनसंस्थेसाठी लाभदायकतंतूंचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे पचनक्रिया सुधारण्यास, बद्धकोष्ठता कमी करण्यास आणि आतड्यांचे आरोग्य चांगले राखण्यास मदत होते.वजन नियंत्रणकमी कॅलरी आणि भरपूर तंतू असल्यामुळे ते जास्त वेळ पोट भरल्याची भावना निर्माण करण्यास मदत करते. त्यामुळे वजन नियंत्रणासाठी संतुलित आहारात त्याचा समावेश फायदेशीर ठरू शकतो..प्रतिजैविक गुणधर्मकाही प्रयोगशाळेतील अभ्यासांमध्ये करटुलेतील काही घटक विशिष्ट जीवाणू आणि बुरशींच्या वाढीस प्रतिबंध करू शकतात असे सूचित झाले आहे. या क्षेत्रात अधिक संशोधनाची आवश्यकता आहे.कर्करोगविरोधी संभाव्यताअँटिऑक्सिडंट्स आणि इतर जैवसक्रिय संयुगांमुळे पेशींवरील ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी होऊ शकतो. काही प्राथमिक प्रयोगशाळा अभ्यासांमध्ये कर्करोगविरोधी संभाव्य परिणाम दिसून आले असले तरी, यासाठी व्यापक मानवी संशोधन आवश्यक आहे..त्वचा आणि डोळ्यांचे आरोग्यजीवनसत्त्व अ आणि क त्वचेचे आरोग्य, कोलेजन निर्मिती आणि जखम भरून येण्यास मदत करतात. हे घटक डोळ्यांच्या आरोग्यासाठीही उपयुक्त मानले जातात..औषधनिर्मितीतील उपयोगकरटुलेतील जैवसक्रिय घटकांवर आधारित हेल्थ सप्लिमेंट्स, फंक्शनल फूड्स, हर्बल उत्पादने आणि न्यूट्रास्युटिकल्स विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू आहे. भविष्यात त्याचा औषधनिर्मिती उद्योगात अधिक उपयोग होण्याची शक्यता आहे.- श्रुती नखत ७५५८६९९०५९(एम.टेक. विद्यार्थिनी, अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
