डॉ. गोविंद येनगे, डॉ. दीपक सावळे, कौस्तुभ नकाते, डॉ. विद्यासागर गेडाम गुऱ्हाळघरात गूळ बनविताना स्वच्छतेच्या निकषांचे काटेकोर पालन करायला हवे. या माध्यमातून उच्च दर्जाचा आणि सुरक्षित गूळ तयार करता येतो. उत्पादित गुळाची गुणवत्ता आणि आरोग्यदायी गुणधर्मांमुळे चव आणि टिकाऊपणा वाढविता येतो. .ऊस हे प्रमुख नगदी पीक असून, ग्रामीण भागातील सामाजिक व आर्थिक उन्नतीसाठी ते महत्त्वपूर्ण ठरते. उसापासून केवळ साखर निर्मितीच नव्हे, तर उच्च दर्जाच्या गुळाचे उत्पादनही मिळते. सद्यःस्थितीत गूळ हा मुख्यत्वे पारंपरिक पद्धतीने बनविला जातो. पारंपरिक पद्धतीने गूळ निर्मिती करताना अनेक समस्यांचा सामना करावा लागतो. त्यात प्रामुख्याने स्वच्छतेचा अभाव, अस्वच्छ साठवणूक व्यवस्था आणि प्रक्रियेत अचूकतेचा अभाव आदी.Jaggery Production: गूळ बनवताना होणाऱ्या चुका टाळा; उत्पादनातील तूट वाचवा.बाबींचा समावेश होतो. यामुळे गुळाची गुणवत्ता खालावते, गुळाचा रंग, पोत, चव व कडकपणा यामध्ये अनिष्ट बदल दिसून येतात. गूळ निर्मितीदरम्यान गुळाचे सेवन करणाऱ्यांच्या आरोग्यास तो हानिकारक ठरणार नाही याची काळजी घेणे महत्त्वाचे ठरते. गूळ उत्पादनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर रसाच्या निर्मितीपासून ते गूळ साठवणुकीपर्यंत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर व स्वच्छता सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे. योग्य काळजी घेतल्यास गुळाची गुणवत्ता आणि टिकाऊपणा राखणे शक्य होते. त्यासाठी पारंपरिक पद्धतींच्या मर्यादा ओलांडून नवीन तंत्रज्ञान अवलंब आवश्यक ठरतो..गूळ उत्पादनावेळी गुणवत्ता खालावण्यासाठी कारणीभूत घटकजैविक घटकस्वच्छतेचा अभाव ः कामगारांनी स्वच्छता न पाळल्यास, विशेषतः हात धुण्याचा अभाव. स्वच्छतेचा अभावामुळे हानिकारक सूक्ष्मजीवांची वाढ होऊ शकते.रोगजनक संक्रमण ः कच्च्या मालात जिवाणू, बुरशी आणि विषाणूंचा प्रवेश.कीटकांचा प्रकोप ः कच्चा गूळ किंवा गुळाच्या उत्पादनात कीटक आणि उंदीर यांचा प्रादुर्भाव.जल प्रदूषण ः गूळ बनवण्यासाठी अस्वच्छ पाण्याचा वापर..Jaggery Production: ‘कॉमन इनक्युबेशन’मध्ये गूळ उत्पादनास सुरुवात.भौतिक घटकगाळणीत अडकलेल्या वस्तू ः कच्च्या मालामध्ये, गाळणीत किंवा उत्पादन प्रक्रियेत चुकून आलेल्या वस्तू गुळात येऊ शकतात.बाह्य वस्तू ः यंत्रसामग्रीतून धातूचे तुकडे किंवा अन्य बाह्य वस्तू गुळात येऊ शकतात. त्यामुळे उत्पादनाची सुरक्षितता धोक्यात येते.यंत्रसामग्रीमध्ये बिघाड ः यंत्रसामग्रीमध्ये अचानक काही बिघाड झाल्यास गूळ उत्पादन प्रक्रियेत अडथळा येऊ शकतो. परिणामी, गुळाची गुणवत्ता खालावू शकते. त्यासाठी गुऱ्हाळ घरातील यंत्रसामग्रीची वेळोवेळी तपासणी करावी..रासायनिक धोकेरासायनिक प्रदूषण ः कच्च्या गाळणीतून किंवा धुण्यासाठी वापरलेल्या रासायनिक पदार्थांचा अवशेष गुळात राहू शकतो.उष्णता वाढ ः तापमान नियंत्रणाच्या अभावामुळे हानिकारक रसायन तयार होऊ शकतात किंवा गूळ जळण्याचा धोका असतो.अतिरिक्त पदार्थ आणि संवर्धक ः गुळाची चव वाढवण्यासाठी किंवा टिकाऊपणा वाढविण्यासाठी हानिकारक रासायनिक पदार्थांचा वापर आरोग्यास धोका निर्माण करतो.स्निग्धता ः गुळात स्निग्धतेसाठी वापरले जाणारे रसायन आरोग्यास हानिकारक ठरू शकते.रासायनिक अवशेष ः कच्च्या गाळणीत वापरलेल्या कीटकनाशकांचे अवशेष गुळामध्ये राहू शकतात. त्यामुळे उत्पादित गुळाची गुणवत्ता खालावण्याची शक्यता असते.रासायनिक प्रक्रिया ः तापमानातील अचानक बदलांमुळे हानिकारक रासायनिक क्रियांचा धोका वाढतो..Jaggery Market: संक्रांतीत वाढला गुळाचा गोडवा.गूळ उत्पादनातील सद्यःस्थिती आणि घ्यावयाची काळजीकच्च्या मालाची निवडसद्यःस्थितीऊस तोडणीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणांची स्वच्छता राखली जात नाही.गूळ प्रक्रियेसाठी आणलेला ऊस धुतला जात नाही. त्यामुळे रसामध्ये माती मिसळते.घ्यावयाची काळजीऊस तोडणीसाठी वापरली जाणारी उपकरणे अत्यंत स्वच्छ असावीत.ऊस स्वच्छ व ताजा असावा.उसासोबत पाचट किंवा अन्य हानिकारक पदार्थ नसावेत.उसावर माती, चिखल किंवा इतर अवशेष चिकटलेले नसावेत.गूळ बनविण्यासाठी महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेल्या वाणाची निवड करावी. (को-९२००५, कोएम-०९०५७, को-८०१४ (महालक्ष्मी), नीरा-८६०३२, को-७५२७, को-१५०१२).उसापासून रस काढणेसद्यःस्थितीरस काढण्यास वापरण्यात येणारी चक्र, ग्राइंडर आणि इतर उपकरणे अस्वच्छ असतात. मशिन स्वच्छ न ठेवल्यास रोगकारक जिवाणूंची वाढ होऊ शकते.रस साठविण्यासाठी प्लॅस्टिकच्या टाकीचा वापर.काही ठिकाणी सिमेंटची टाकी वापर.घ्यावयाची काळजीरस काढताना मशिन स्वच्छ ठेवावे. नियमितपणे धुवावे.रस साठवण्यासाठीची टाकी ही स्टेनलेस स्टील (एसएस ग्रेड)पासून बनलेली असावी. त्यातून रस कढईपर्यंत जाण्यासाठी योग्य व्यवस्था असावी. रस नायलॉनच्या गाळणीतून गाळावा किंवा संशोधन केंद्राने विकसित केलेल्या द्विस्तरीय गाळण यंत्राचा वापर करावा.टाकी तिरक्या, अर्ध दंडगोलाकृती व शंखाकृती आकारात बनवावी. त्यामुळे रसातील अशुद्ध कण तळाशी साचून राहतील..Jaggery Produciton: दर्जेदार गुळासाठी गुऱ्हाळघर व्यवस्थापनाच्या महत्त्वाच्या ५ टिप्स.रसाचे शुद्धीकरणसद्यःस्थितीशुद्धीकरणाच्या प्रक्रियेत उघड्या जागेत काम केल्यास, धूळ, कीटक किंवा इतर प्रदूषक रसात प्रवेश करू शकतात.कोणत्याही धातूपासून बनलेली कढई वापरली जाते.उपकरणे, भांडी स्वच्छतेसाठी अस्वच्छ पाण्याचा वापर होतो.कढईच्या आसपास स्वच्छतेचा अभाव दिसून येतो..घ्यावयाची काळजीकढई स्वच्छ धुतलेली असावी. कढई स्वच्छ नसल्यास त्यातील जंतू गुळात जाण्याची शक्यता असते.रस उकळण्यासाठी वापरण्यात येणारी कढई स्टेनलेस स्टीलची (एसएस ग्रेड) असावी. स्टेनलेस स्टीलच्या पृष्ठभागावर गंज चढत नाही व जिवाणू वाढत नाहीत, त्यामुळे स्वच्छता राखण्यासाठी ते उत्तम आहे.शुद्धीकरणाच्या प्रक्रियेदरम्यान पाचट किंवा लाकूड जळताना धूर व धूळ आत येणार नाही याची काळजी घ्यावी..Jaggery Market: सांगली बाजार समितीत नव्या गुळाची आवक.रस उकळणेसद्यःस्थितीरस योग्य तापमानावर उकळला जात नाही.गुळाला गडद पिवळा रंग येण्यासाठी हायड्रोस, वाफा पावडर, भेंडी पावडर इत्यादी रासायनिक पदार्थांचा अति वापर केला जातो. या पदार्थांचे प्रमाण कमी जास्त झाल्यास गुळाच्या चवीमध्ये व गुणवत्तेत फरक पडू शकतो.घ्यावयाची काळजीरसाचे तापमान पाहण्यासाठी थर्मोमीटरचा वापर करावा.शिब्याच्या साह्याने मळी काळजीपूर्वक काढावी.हानिकारक रसायनांचा वापर टाळावा.शेंगदाण्याचे तेल वापरल्यास पाक करपण्याचा धोका टाळला जातो..गुळाची स्थितीसद्यःस्थितीपारंपरिक प्रक्रियेत, गुळाच्या गुणवत्तेची कोणतीही औपचारिक तपासणी केली जात नाही.आधुनिक उपकरणांच्या वापराबाबत अपुरी माहिती असते.घ्यावयाची काळजीरस तापविताना हाताला भाजणार नाही याची काळजी घ्यावी.रस परिपक्व झाला की नाही हे तपासण्यासाठी ब्रिक्स मीटर किंवा थर्मामीटर सारख्या उपकरणांचा वापर करावा..Jaggery Production Project: गूळनिर्मिती प्रकल्प जिल्ह्याच्या अर्थकारणाला गती देईल.साच्यामध्ये भरणे व थंड करणेसद्यःस्थितीगूळ भरण्यासाठी जमिनीवर ओतला जातो व उघड्या हातानेच तो साच्यामध्ये भरला जातो.साचे भरताना हातमोजे किंवा तोंडाला मास्क वापरला जात नाही.गूळ भरणारे कामगार चप्पल घालून वाफ्यामध्ये उतरतात.गूळ थंड होण्यासाठी खुल्या जागेत ठेवला जातो. त्यामुळे धूळ आणि कीटकांचा त्याचा शिरकाव होण्याची शक्यता असते..घ्यावयाची काळजीस्वच्छतेच्या पद्धतींचे योग्य पालन करायला हवे.हात स्वच्छ धुतलेले असावेत.साचे भरताना डोक्याला टोपी व तोंडाला मास्क वापरावा.गरम गूळ हाताळताना कामगारांनी हाताला भाजणार नाही याची काळजी घ्यावी.गूळ भरण्यासाठी अखिल भारतीय समन्वित काढणी पश्चात अभियांत्रिकी व प्रादेशिक ऊस आणि गूळ संशोधन केंद्र कोल्हापूर यांनी घोटणी वजा साचा यंत्र विकसित केले आहे. त्याचा वापर करावा.वाफा जमिनीपासून थोड्या उंचीवर असावा. त्यामुळे साचे भरणे सोपे होऊन स्वच्छताही राखली जाते.स्टेनलेस स्टीलच्या (एसएस ग्रेड) साच्यांचा वापर करण्यात यावा..Jaggery House: भांडगावात नवकल्पनेतून उभारले दीड कोटीचे गुऱ्हाळ .गुळाची साठवणूकसद्यःस्थितीगूळ अस्वच्छ स्थितीत साठवला जातो. तयार गूळ तसाच जमिनीवर ठेवला जातो.गूळ पॅकिंग करताना आर्द्रतेचे प्रमाण लक्षात घेतले जात नाही.पॅकिंगसाठी योग्य प्रकारचे कंटेनर वापरले जात नाहीत.घ्यावयाची काळजीगुळाची साठवणूक योग्य ठिकाणी करावी.गूळ साठविण्यासाठी निवडलेली जागा हवाबंद असावी. थोडक्यात, बाष्पविरहित कोरड्या हवायुक्त जागेत साठवणूक करावी.कीटकांपासून गुळाचे संरक्षण करण्यासाठी विद्युत चालक अल्ट्राव्हायोलेट (UV) लाइट ट्रॅपचा वापर करावा..‘एफएसएसएआय’च्या मानकानुसार गुऱ्हाळघरात घ्यावयाची काळजीगूळ बनविण्यासाठी वापरण्यात येणारे साहित्य स्टेनलेस स्टीलपासून बनविलेले असावे. ते भारतीय मानक संस्थेने (ISI मार्क) प्रमाणित केलेले असावे.गूळ निर्मितीसाठी वापरण्यात येणारे साहित्य, उपकरणांचे नियमितपणे निर्जंतुकीकरण करणे आवश्यक आहे. जसे की पातेले, चाळणी व इतर उपकरणे स्वच्छ असावीत.गुऱ्हाळघरात काम करणाऱ्या व्यक्तींनी नियमित हात स्वच्छ धुणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. गुळाला हात लावण्यापूर्वी, पाण्याने आणि साबणाने हात स्वच्छ धुवावेत.गुऱ्हाळघरातील कामगारांनी तोंडावर मास्क, डोक्याला टोपी आणि हातमोजे आणि स्वच्छ कपडे परिधान करावेत..गुऱ्हाळघरातील कामगारांची नियमित वैद्यकीय तपासणी करायला हवी.गूळ बनविण्यासाठी वापरण्यात येणारे पाणी शुद्ध आणि ताजे असावे.गुऱ्हाळघरात काम करताना तंबाखूजन्य पदार्थांचे सेवन, धूम्रपान, थुंकणे यास कटाक्षाने बंधन घालावे.गूळ तयार झाल्यानंतर त्याची स्वच्छता राखणे आवश्यक आहे. गूळ थंड झाल्यावर हवाबंद पेटीमध्ये ठेवावा. जेणेकरून तो ओलसर होणार नाही आणि चव टिकून राहील.गूळ उत्पादन तयार करण्याच्या ठिकाणी रासायनिक कीटकनाशके वापरू नयेत.आग आणि अन्य अपघात टाळण्यासाठी अग्निशमन यंत्रणा आणि सुरक्षा उपकरणांची सुविधा ठेवावी.- डॉ. गोविंद येनगे ०२३१-२६५१४४५(लेखक अखिल भारतीय समन्वित काढणी पश्चात अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान संशोधन प्रकल्प, प्रादेशिक ऊस आणि गूळ संशोधन केंद्र, कोल्हापूर येथे कनिष्ठ संशोधन अधिकारी या पदावर कार्यरत आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
