सत्यसाई पी. एम.Women Empowerment: सर्वोच्च न्यायालयाने नुकतेच गृहिणींना ‘राष्ट्रनिर्माती’ संबोधत त्यांच्या श्रमांचे आर्थिक मूल्य अधोरेखित केले आहे. अनेक देशांनी राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या पूरक हिशेबांद्वारे घरगुती श्रमांचे मूल्यांकन करण्याचे प्रयोग सुरू केले आहेत..भारतीय अर्थव्यवस्थेला आधार देणाऱ्या आणि मानवी भांडवल निर्माण करणाऱ्या गृहिणींच्या घरगुती व काळजीवाहू श्रमांचे योगदान अधिकृत आर्थिक हिशेबात अदृश्य राहते. अर्थशास्त्रात एक मूलभूत सत्य मानले जाते ते म्हणजे, जे मोजले जाते तेच धोरणांच्या केंद्रस्थानी येते. घरगुती श्रमांचे मोजमापच होत नसल्याने त्यांना आर्थिक मूल्य नसल्याचा चुकीचा समज समाजात निर्माण झाला. परिणामी गृहिणींचे योगदान हे प्रेम, कर्तव्य किंवा त्याग या भावनिक चौकटीत गौरवले गेले; पण त्याचे वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन क्वचितच झाले..Anganwadi Infrastructure Crisis: अंगणवाड्या झाल्या जागेविना पोरक्या.केअर इकॉनॉमीस्त्रीवादी अर्थशास्त्राच्या अभ्यासकांनी गेल्या काही दशकांत याच विसंगतीकडे लक्ष वेधले आहे. त्यांचा युक्तिवाद असा आहे, की घरगुती श्रम हे उत्पादन प्रक्रियेच्या बाहेर नसून अर्थव्यवस्थेच्या कार्यक्षमतेसाठी आवश्यक पूर्वअट आहेत. राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या ‘टाइम यूज सर्व्हे’नेही हे वास्तव अधोरेखित केले आहे. भारतीय महिला दिवसातील अनेक तास विनामूल्य घरगुती कामे आणि काळजीवाहू सेवांमध्ये घालवतात, तर पुरुषांचा सहभाग तुलनेने मर्यादित राहतो. ही आकडेवारी केवळ लिंगविषयक विषमता दाखवत नाही; .ती अर्थव्यवस्थेच्या अदृश्य पायाचीही ओळख करून देते. मुलांचे संगोपन, वृद्धांची काळजी, आजारी व्यक्तींची सेवा, घराचे व्यवस्थापन, अन्ननिर्मिती, स्वच्छता आणि भावनिक आधार या सर्व सेवा जर बाजारातून विकत घ्याव्या लागल्या, तर त्यासाठी प्रचंड आर्थिक खर्च करावा लागेल. याच कारणामुळे जगभरात ‘केअर इकॉनॉमी’ ही संकल्पना महत्त्वाची ठरली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघ, आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना आणि विविध संशोधन संस्थांनी काळजीवाहू श्रमांच्या आर्थिक मूल्याकडे लक्ष वेधले आहे. .अनेक देशांनी राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या पूरक हिशेबांद्वारे घरगुती श्रमांचे मूल्यांकन करण्याचे प्रयोग सुरू केले आहेत. कारण पारंपरिक जीडीपी हा बाजारात विक्री झालेल्या वस्तू व सेवांचे मूल्य मोजतो; परंतु कुटुंबाच्या अस्तित्वासाठी आणि समाजाच्या सातत्यासाठी आवश्यक असलेल्या विनामूल्य श्रमांचे मोजमाप त्यात होत नाही. भारतात हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो. कारण भारतीय कुटुंबव्यवस्थेचा पाया अजूनही मोठ्या प्रमाणावर महिलांच्या विनामूल्य श्रमांवर उभा आहे..सर्वोच्च न्यायालयाच्या निरीक्षणाने या चर्चेला नवीन दिशा दिली आहे. न्यायालयाने गृहिणीला कुटुंबातील कमावत्या सदस्यावर अवलंबून असलेली व्यक्ती मानण्यास नकार दिला. उलट कुटुंबाची आर्थिक आणि सामाजिक रचना टिकवून ठेवण्यात तिचे योगदान मूलभूत असल्याचे अधोरेखित केले. हा दृष्टिकोन भारतीय न्यायव्यवस्थेच्या बदलत्या सामाजिक जाणिवेचे प्रतीक आहे. न्यायालयाने यापूर्वीही विविध निर्णयांमध्ये गृहिणीच्या मृत्यूमुळे होणारी हानी केवळ भावनिक नसून आर्थिकदेखील असल्याचे स्पष्ट केले आहे..मात्र या चर्चेचा पुढील टप्पा अधिक महत्त्वाचा आहे. गृहिणींना थेट वेतन द्यावे का, हा प्रश्न अनेकदा चर्चिला जातो. त्याबाबत मतभेद असू शकतात. काहींच्या मते ते महिलांच्या श्रमांना मान्यता देणारे पाऊल ठरेल; तर काहींच्या मते त्यामुळे महिलांची घरापुरती भूमिका अधिक दृढ होऊ शकते. पण या वादापलीकडे जाऊन विचार केला, तर गृहिणींच्या श्रमांना सामाजिक सुरक्षा, आरोग्य विमा, निवृत्ती संरक्षण, आर्थिक निर्णयांमधील सहभाग आणि धोरणात्मक मान्यता देणे हा अधिक व्यवहार्य मार्ग ठरू शकतो..खरे तर हा प्रश्न केवळ महिलांच्या सन्मानाचा नाही. तो अर्थव्यवस्थेच्या वास्तविक स्वरूपाचा, सामाजिक न्यायाचा आणि विकासाच्या नव्या संकल्पनेचा प्रश्न आहे. जी अर्थव्यवस्था घरगुती श्रमांवर उभी आहे, त्या श्रमांना अदृश्य मानणे ही आर्थिक वास्तवापासून दूर जाणारी भूमिका ठरते. म्हणूनच आज आवश्यकता आहे ती गृहिणींच्या योगदानाचा भावनिक गौरव करण्यापेक्षा त्याचे वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन करण्याची! कारण राष्ट्रनिर्मितीची प्रक्रिया केवळ कारखाने, कार्यालये आणि बाजारपेठांमध्ये घडत नाही; ती घराघरांतही घडत असते. आणि त्या प्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी गृहिणी असते..Construction Labours: सहाशे बांधकाम कामगारांना प्रमाणपत्र वाटप.श्रमांचे मूल्य किती?भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या प्रगतीची चर्चा करताना उद्योग, सेवा क्षेत्र, शेती, निर्यात, गुंतवणूक, रोजगार आणि सकल देशांतर्गत उत्पादन यांसारख्या निर्देशांकांचा उल्लेख अपरिहार्यपणे केला जातो. देशाच्या आर्थिक यशाचे मोजमाप या आकडेवारीच्या आधारे केले जाते. मात्र या सर्व आकडेवारीच्या पलीकडे एक असे क्षेत्र आहे, ज्याशिवाय अर्थव्यवस्थेची संपूर्ण रचना कोलमडून पडेल, पण ज्याचे योगदान अधिकृत राष्ट्रीय हिशेबांमध्ये जवळ जवळ अदृश्य राहते. .हे क्षेत्र म्हणजे घरगुती आणि काळजीवाहू श्रम. भारतात या श्रमांचा सर्वाधिक भार महिलांवर, विशेषतः गृहिणींवर असतो. न्यायालयाने गृहिणीच्या श्रमांचे मूल्य किमान तीस हजार रुपये प्रति महिना इतके मानले जाऊ शकते, असे निरीक्षण नोंदविले. हे निरीक्षण केवळ एका नुकसानभरपाईच्या प्रकरणापुरते मर्यादित नाही; ते भारतीय समाजाच्या आर्थिक विचारसरणीत आवश्यक असलेल्या बदलाचे प्रतीक आहे..अर्थशास्त्रातील एक मूलभूत मर्यादा म्हणजे ते बाजारपेठेत विक्री होणाऱ्या वस्तू आणि सेवांचे मूल्य मोजते. घरातील स्वयंपाक, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची सेवा, आजारी व्यक्तींची काळजी, घराचे व्यवस्थापन, कुटुंबातील भावनिक संतुलन राखणे, सामाजिक नातेसंबंधांचे जतन करणे यांसारख्या कामांना आर्थिक व्यवहार मानले जात नाही. परिणामी ही कामे राष्ट्रीय उत्पादनाच्या आकडेवारीत दिसत नाहीत..परंतु ती नसतील तर अर्थव्यवस्था कार्यक्षम राहू शकणार नाही. म्हणूनच घरगुती श्रमांचा प्रश्न हा केवळ महिलांच्या सन्मानाचा नाही; तो अर्थव्यवस्थेच्या वास्तविक स्वरूपाचा प्रश्न आहे. भारतीय समाजव्यवस्थेत गृहिणीची भूमिका पारंपरिकदृष्ट्या महत्त्वाची राहिली आहे. संयुक्त कुटुंबपद्धती असो किंवा अणुकुटुंब व्यवस्था, घरातील सर्व घटकांना जोडून ठेवण्याचे काम प्रामुख्याने महिलाच करत आल्या आहेत. तिचे हे योगदान समाजाच्या स्थैर्यासाठी तितकेच आवश्यक असते जितके एखाद्या उद्योगाचे उत्पादन अर्थव्यवस्थेसाठी आवश्यक असते. राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने केलेल्या ‘टाइम यूज सर्व्हे’ने भारतीय महिलांच्या श्रमांचे वास्तव अधोरेखित केले आहे. .महिलांचा दिवसातील मोठा वेळ विनामूल्य घरगुती कामांमध्ये जातो, तर पुरुषांचा सहभाग तुलनेने कमी असतो. या आकडेवारीचा अर्थ असा की महिलांकडून निर्माण होणारे आर्थिक मूल्य अद्याप औपचारिक अर्थव्यवस्थेच्या चौकटीत पकडले जात नाही. जर ही सर्व कामे बाजारातून विकत घ्यायची ठरवली, तर त्यासाठी प्रचंड खर्च करावा लागेल. त्यामुळे घरगुती श्रमांचे मूल्य शून्य आहे, ही धारणा वास्तवाशी विसंगत ठरते. ही धारणा बदलणे आवश्यक आहे.७२४८९९२३२३(लेखक समकालीन घडामोडींचे अभ्यासक आहेत.).ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.
