अतुल देऊळगावकरHuman Health Risk: हवेबाबतचा निष्काळजीपणा केवळ सरकारचा नाही. तो आपल्या सगळ्यांच्या ठायी मुरलेला आहे. आपल्याला प्रत्येक धूर भयानक वाटत नाही. विषारी हवेमुळे डोक्याच्या केसांपासून पायांच्या नखापर्यंत पूर्ण शरीरावर परिणाम होत आहेत. श्वास घेणंसुद्धा घातक झाले आहे. आपल्याला सुदृढपणे जगायचं असेल, तर नागरिकांनी प्रदूषण नियंत्रणासाठी आता पुढाकार घेणे गरजेचे झाले आहे..अथांग काळ्याभोर अवकाशातील निळा ठिपका. थोडं जवळ गेलं, की त्याच्या भोवताली असलेलं धुरकट जाळं दिसतं. बाद झालेले उपग्रह, रॉकेटचे तुकडे असा दहा लाख तुकड्यांचा तो संसार. सूर्यप्रकाशात चकाकणारं ते कचऱ्याचं कडं, ताशी २८ हजार किलोमीटर वेगाने गरागरा फिरतंय. ते ओलांडून आपण खाली निघालो, की दिसतो, अतिनील किरणांना थोपवणारा फिकट निळ्या रंगाचा ओझोनचा थर. आपण तिथून पुढे निघतो. आता निळा ठिपका मोठा झालेला असतो. मग येतं पांढऱ्या रंगछटांच्या ढगांचं राज्य. त्यात मध्येच कधीतरी दिसणारे काळे करडे ढग. तर कधी तशा दाट कृष्णमेघांचे पर्वत..त्यांना सोडून आपण आणखी खाली येतो. निळा ठिपका जरा अस्पष्ट झालेला असतो. त्याचं कारण, त्याच्याभोवती पसरलेलं राखाडी-तपकिरी धुरकट हवेचं कवच. आणि त्यात नांदणारे कार्बन डायऑक्साईड, नायट्रोजन ऑक्साईड आणि अतिसूक्ष्म धुळीकण. हा आहे सिंधू-गंगा नदीच्या विस्तीर्ण मैदानी प्रदेश! काळ्या-करड्या धुरांत बुडून जाणं ही केवळ ‘दिल्ली राजधानी क्षेत्रा’ची नव्हे तर पूर्ण देशाची समस्या आहे. अमेरिकेची ‘नासा’, दिल्लीची ‘आय.आय.टी, आणि स्वित्झर्लंडमधील‘आय.क्यू.एअर.’ या सर्व संस्थांचं निरीक्षण आणि विश्लेषण असंच आहे..दिल्लीच्या ‘आय.आय.टी.’ने २०२२ साली उपग्रहांच्या साहाय्याने भारतातील हवेची पाहणी केली होती. त्यात त्यांना ‘ग्रामीण भारतात पी.एम.२.५चं (पार्टिक्युलेट मॅटर) वार्षिक सरासरी प्रमाण ४६.४ मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर आढळलं. तर शहरी भारतात ते ४६.८ मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर इतकं होतं. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मार्गदर्शक मर्यादेनुसार पी.एम.२.५ साठी वार्षिक सरासरी ५ मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर एवढी आहे. भारतात राष्ट्रीय मानकांनुसार ४० मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर पर्यंत स्वीकारार्ह ठेवली आहे..Air Pollution: प्रदूषण हवेचे आणि निष्फळ चर्चेचे .वायुप्रदूषणाचा विषारी ‘अश्वमेध’‘वायुप्रदूषणाचा विषारी ‘अश्वमेध’ देशभर का उधळत आहे? त्यात कोणाचा वाटा किती आहे?’ आपल्याला असे प्रश्न पडतात. सर्वोच्च न्यायालयाने २०२४ साली देशातील कर्ब उत्सर्जनाची सविस्तर आकडेवारी मागितली. तेव्हा तज्ज्ञांनी ऊर्जा, वाहतूक, पेट्रोलियम, बांधकाम, खाणकाम, वस्त्रोद्योग आणि शहरीकरण या क्षेत्रांतील कर्ब उत्सर्जनाची आकडेवारी सादर केली. त्यातील महत्त्वाचे मुद्दे असे आहेत, की ‘भारताचे २०२२ मध्ये वार्षिक हरितगृह वायू उत्सर्जन सुमारे ३.४ अब्ज टन आहे. त्या वायूंच्या उत्सर्जनामध्ये कोळशावर आधारित विद्युत निर्मितीचा वाटा अंदाजे ५३ टक्के आहे. कर्ब उत्सर्जन हे शेतीतून १५ टक्के, औद्योगिक प्रक्रियेतून ९ टक्के आणि कचरा क्षेत्रातून सुमारे ३ टक्के येते. वाहतूक ही ऊर्जा क्षेत्रातील प्रमुख उपश्रेणी असून तिचा एकूण उत्सर्जनातील वाटा साधारण १० टक्के आहे.’.भारताची एकूण वीज निर्मिती क्षमता २०२५च्या अखेरीस ५१३ गिगावॉट होती. त्यापैकी कोळसा हे इंधन वापरुन तयार केली जाणारी वीज २४६.९४ गिगावॉट आहे. देशातील एकंदर प्रदूषणापैकी औष्णिक वीज प्रकल्पांतील पी.एम.२.५ चा वाटा वाढतच चालला आहे. पी.एम.२.५ कणांचा व्यास २.५ मायक्रोमीटर (µm) किंवा त्यापेक्षा कमी असतो. तेव्हा ते नाकातून सहज शरीरात शिरतात आणि फुप्फुसांपर्यंत खोलवर पोचतात. ते शरीराला मोठ्या प्रमाणात इजा करतात. एका पूर्णविरामाच्या (.) जागेत हजारो पी.एम.२.५ कण सहज मावू शकतात. हे सूक्ष्म कण शेकडो किलोमीटरपर्यंत प्रवास करू शकतात. या कणांमुळे प्रदूषण कधीही केवळ एका शहरापुरतं मर्यादित राहत नाही. पी.एम.२.५ दूरवर पसरून लाखो लोकांच्या आरोग्यावर परिणाम करतो. भारतात वायुप्रदूषणामुळे दर मिनिटाला ३ ते ४, दर तासाला २२८ बळी जातात. दररोज सुमारे ५५००!.हवेतील वाढते प्रदूषणयंदाच्या दिवाळीत केवळ दिल्लीत तीनशे कोटींचे तर देशभरात सात हजार कोटी रुपयांचे फटाके उडवले गेले. ती रोषणाई आणि तो दणादणाटी-कानफाटू आवाज यानंतर पीएम २.५ आपल्याच उरावर बसला आहे. दिवाळीत देशभर पी.एम.२.५चीपातळी ३०० ते ३००० मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर एवढी झाली होती. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून विषारी हवेचा जोरदार निषेध केला गेला. शेकडो तज्ज्ञ डॉक्टरांनी, ‘विषारी हवेमुळे डोक्याच्या केसांपासून पायांच्या नखापर्यंत पूर्ण शरीरावर परिणाम’ होत आहेत. श्वास घेणंसुद्धा घातक झालं आहे’ असं सांगितलं. दिल्ली येथील ‘ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस’ मधील फुफ्फुसविकार आणि अतिदक्षता विभागाचे प्राध्यापक डॉ.विजय हड्डा म्हणाले, ‘दिल्लीतील हवा जगण्यासाठी योग्य राहिलेली नाही. एवढ्या प्रदूषित हवेत आपण अजूनही जिवंत आहोत, याचंच मला आश्चर्य वाटतं..हवेबाबतचा निष्काळजीपणा केवळ सरकारचा नाही. तो आपल्या सगळ्यांच्या ठायी मुरलेला आहे. आपल्याला प्रत्येक धूर भयानक वाटत नाही. उदबत्ती- धूप यांचा सुगंध आणि धूर आपल्याला पवित्र आणि सुखद वाटतो. पण हा ‘धूर देखील धोकादायक असतो. तसेच युद्धात बॉम्बफेकीतून निघणाऱ्या रासायनिक प्रदूषणाची आपल्याला फारशी फिकीर नसते. उलट तो हवाहवासा असतो. कारखाने, फटाके आणि रोषणाईचा रंगेबिरंगी विषारी धूर करण्याची आपण वाटच पाहत असतो. कचरा- टायर जाळल्यानंतर निघणारा धूर दिसल्यावर आपल्या नाकावर रुमाल येतो. या ‘धुरकट दृष्टी’ मुळे आपली सृष्टी घडत आहे.. Air Pollution Crisis: हवा प्रदूषण धोक्याच्या पातळीवर.वहानांमुळे होणारे प्रदूषणदेशातील हवा आणि माणसांची प्रकृती बिघडवून टाकण्यात वाहतूक व्यवस्थेचा मोठा वाटा आहे. विश्वासार्ह आणि कार्यक्षम सार्वजनिक वाहतूक सेवा नसेल, तेव्हा लोकांना स्वत:साठी वाहनाची सोय करून घ्यावी लागते. सार्वजनिक क्षेत्रातील बसेसचा वाटा १९६१ साली एकूण बस ताफ्यांपैकी ३१.७ टक्के होता, तो २०१९ पर्यंत घसरून ७.४ टक्के इतका झाला आहे. मुंबईच्या ‘बेस्ट’कडे २०२५ च्या अखेरीस एकूण दोन हजार सातशे बसेस होत्या. वाढलेली लोकसंख्या आणि वाहतूक कोंडी पाहता, प्रवाशांची सोय सुरळीत चालण्यासाठी मुंबईत दहा ते बारा हजार बसेस आवश्यक आहेत. पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड या शहरांची एकूण लोकसंख्या पाहता, किमान सहा हजार बसेसची आवश्यकता आहे. .त्यांच्याकडे सध्या अंदाजे दोन हजार बसेस उपलब्ध आहेत. दुसरीकडे महाराष्ट्रात दरवर्षी सुमारे सत्तावीस लाख नवीन वाहनांची नोंदणी होत आहे. २०३०पर्यंत दुचाकींची संख्या अंदाजे पाच कोटी आणि चारचाकींची संख्या अंदाजे एक कोटीपर्यंत जाईल. एकंदरीत कारखान्यांची धुराडी आणि वाहनांची नळकांडी यांच्यातून निघणाऱ्या धुराचं एक फळ... देशातील अति प्रदूषित नव्वद शहरांपैकी; मुंबई, नवी मुंबई, उल्हासनगर, ठाणे, भिवंडी, बदलापूर, पुणे, पिंपरी, चंद्रपूर, नागपूर, अमरावती, अकोला, जळगाव, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, लातूर, कोल्हापूर, सांगली, नाशिक आणि सोलापूर, अशी तब्बल वीस शहरं महाराष्ट्रातील आहेत..योहान गटे यांच्या ‘फाऊस्ट’ या नाटकात फाऊस्ट हा ज्ञानाच्या शोधातील विद्वान आहे. त्याला सतत पुढे जाण्याची, काहीतरी अधिक मिळवण्याची ओढ आहे. त्याची मेफिस्टोफेलिस या सैतानाची गाठ पडते. मेफिस्टोफेलिस फाऊस्टसमोर एक अट ठेवतो, की तो पृथ्वीवर असेपर्यंत त्याला सर्व प्रकारची सुखं आणि ऐश्वर्य मिळवून देईल; पण बदल्यात मृत्यूनंतर फाऊस्टचा आत्मा मेफिस्टोफेलिसच्या स्वाधीन करावा लागेल..गटे यांचं १८३२ मधील हे नाटक कायम समकालीन ठरलं आहे. ‘विकास’रूपी मेफिस्टोफेलिसच्या हाती आपण आपला ‘श्वास’ देऊन बसलो आहोत. आता विकास आपल्याला बजावतो आहे, की ‘स्वच्छ श्वास सोडून सर्व काही मिळेल.’ आपण दिवसातून सुमारे वीस हजार वेळा नकळत करत असलेली ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे, याचा आपल्याला विसर पडला आहे..शहर किती वेगानं धावतं? शहरात किती उंच इमारती आहेत? यापेक्षा; शहरात किती मुलांना मोकळ्या हवेत खेळता येते? किती नागरिकांना मोकळा श्वास घेता येतो? किती लोकांना निर्धास्तपणे चालता येतं? याचा विचार हा ‘विकासा’चा खरा निकष असायला हवा. माणसाला निरोगी श्वास घेता येतो, निसर्गाशी नातं जोडता येतं आणि सन्मानानं जगता येतं, तेच खऱ्या अर्थाने ‘विवेकी शहर’ !.तुकोबांनी, ‘रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग’ असं म्हटलं होतं. ते आपल्या सहज लक्षात राहतं. पण त्यापुढील ओळ अधिक महत्त्वाची आहे. ‘अंतर्बाह्य जग आणि मन.’ सध्याचा काळ तुकोबांचा तो विचार प्रत्यक्षात उतरवण्याचा आहे. आपल्याला सुदृढपणे जगायचं असेल, तर आपल्याला शुद्ध हवेचा श्वास आणि ‘विवेकी शहर’ आपसूक मिळणार नाही. ते मागावं आणि कमवावं लागेल..धुराकडे बारकाईने पहाकोणताही धूर श्वसनासाठी आरोग्यदायी नाही, असंच विज्ञान सांगतं. प्रत्येक धुरात सूक्ष्म कण (पी.एम.२.५), कार्बन मोनॉक्साईड आणि इतर रसायनं असतात. त्यामुळे फुप्फुस, हृदय आणि डोळे यांना त्रास होऊ शकतो. पुण्यातील आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे श्वसनरोग संशोधक डॉ. संदीप साळवी सांगतात, ‘एक डासनियंत्रक अगरबत्ती किंवा एक उदबत्ती, ही एका घन मीटरमध्ये २२०० मायक्रोग्रॅम पी.एम. २.५ पसरवते. एक अगरबत्ती अंदाजे १०० सिगारेट ओढण्याएवढी , एक फटाक्यांची लड सुमारे १,७५० सिगारेट एवढी आणि फुलबाजी ही ४७० सिगारेट एवढी प्रदूषक आहे. दररोज चुलीसमोर २ ते ६ तास बसल्यास आयुष्यभरात सुमारे २ कोटी लिटर प्रदूषित हवा शरीरात जाते.’atul.deulgaonkar@gmail.com.ॲग्रोवनचे सदस्य व्हाशॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read the Latest Agriculture News in Marathi & Watch Agriculture videos on Agrowon. Get the Latest Farming Updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Animal Care, Weather Updates and Farmer Success Stories in Marathi.ताज्या कृषी घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम , टेलिग्रामवर आणि व्हॉट्सॲप आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.