Anuradha Vipat
हिंदू धर्मात कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला 'बलिप्रतिपदा' म्हणून साजरा केला जातो, जो प्रजेचा लाडका आणि चक्रवर्ती राजा बळी याच्या स्मरणाचा दिवस आहे.
भगवान विष्णूच्या वामन अवताराने राजा बळीला पाताळात पाठवले तरी त्याच्या दातृत्वामुळे याच दिवशी त्याला पृथ्वीवर येण्याचा वर कसा मिळाला, याची संपूर्ण पौराणिक कथा खालीलप्रमाणे आहे.
पौराणिक कथेनुसार, प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा मुलगा असलेला राजा बळी हा असुर राजा होता. बळीराजाने आपल्या सामर्थ्याने तिन्ही लोकांवर विजय मिळवला होता.
असुरांचे राज्य स्वर्गावर प्रस्थापित झाल्यामुळे देवराज इंद्र आणि इतर देव भयभीत झाले. ते भगवान विष्णूंकडे मदतीसाठी गेले. देवांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी माता अदितीच्या पोटी 'वामन' अवतार घेतला.
जेव्हा राजा बळीचा शंभरावा यज्ञ सुरू होता, तेव्हा वामन ऋषी तिथे पोहोचले. राजा बळीने त्यांचे स्वागत केले आणि त्यांना हवे ते दान मागण्यास सांगितले. वामनाने केवळ 'तीन पावले जमीन' मागितली.
राजा बळीने 'तथास्तू' म्हणताच, वामनाने आपले लहान रूप सोडून अत्यंत विराट रूप धारण केले. त्यांनी: पहिल्या पावलात: संपूर्ण पृथ्वी व्यापली, दुसऱ्या पावलात: संपूर्ण अंतरिक्ष आणि स्वर्गलोक व्यापला. आता तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा उरली नव्हती. वामनाने विचारले, "राजन, तिसरे पाऊल कुठे ठेवू?" त्यावर सत्यवचनी आणि अहंकाराचा त्याग केलेल्या राजा बळीने नम्रपणे आपले मस्तक पुढे केले आणि म्हणावे, "हे प्रभू, तिसरे पाऊल माझ्या मस्तकावर ठेवा.
भगवान वामनाने तिसरे पाऊल राजा बळीच्या डोक्यावर ठेवले आणि त्याला पाताळ लोकात पाठवले. परंतु, बळीराजाच्या या अथांग दातृत्वावर आणि त्यागावर भगवान विष्णू अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी बळीला पाताळ लोकाचे राज्य दिले आणि स्वतः त्याचे रक्षक बनले.