Swarali Pawar
पाण्याची उपलब्धता कमी असली तरी योग्य वाण, पेरणीची वेळ आणि ओलावा व्यवस्थापनातून रब्बी ज्वारीचे उत्पादन टिकवता येते. मध्यम ते भारी, पाणी धरून ठेवणारी जमीन निवडून पुरेसा वाफसा असल्यावरच पेरणी करा.
रब्बी ज्वारीची पेरणी साधारण ऑक्टोबरच्या पहिल्या पंधरवड्यात करावी आणि दुष्काळात अनावश्यक मशागत टाळावी. ओलीताची सोय असल्यास १० नोव्हेंबरपर्यंत पेरणी करता येते, मात्र जमिनीतील ओलावा आणि स्थानिक हवामान पाहून निर्णय घ्या.
हेक्टरी सुमारे १० किलो प्रमाणित बियाणे वापरून दोन ओळींतील अंतर ४५ सेंटीमीटर ठेवा. काणी रोगासाठी ३०० मेश गंधक ४ ग्रॅम प्रति किलो बियाणे, तर १० किलो बियाण्यास प्रत्येकी २५० ग्रॅम अॅझोटोबॅक्टर आणि पीएसबीची प्रक्रिया करता येते.
कोरडवाहू ज्वारीसाठी हेक्टरी ४० किलो नत्र आणि २० किलो स्फुरद द्या. ओलीताखाली ८० किलो नत्र, ४० किलो स्फुरद आणि ४० किलो पालाश द्यावे; नत्राची अर्धी मात्रा पेरणीवेळी आणि उर्वरित ३० दिवसांनी द्या.
पेरणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी पहिली आणि २५ ते ३० दिवसांनी दुसरी कोळपणी करा. गरज असल्यास ४० ते ५० दिवसांनी तिसरी कोळपणी करून तण नियंत्रणासोबत जमिनीतील ओलावा टिकवा.
दुष्काळात जमिनीतील ओलावा टिकवणे सर्वात महत्त्वाचे असल्याने अनावश्यक मशागत टाळा. पीक अवशेषांचे आच्छादन केल्यास जमिनीचे बाष्पीभवन कमी होऊन उपलब्ध पाणी जास्त काळ टिकण्यास मदत होते.
ज्वारीला पेरणीनंतर २५ ते ३० दिवस, पोटरी अवस्था, फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या काळात पाण्याची गरज महत्त्वाची असते. पाणी अत्यंत मर्यादित असल्यास फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत संरक्षित सिंचनाला प्राधान्य द्या.
कमी पाण्याच्या परिस्थितीत कमी कालावधीचे आणि पाण्याचा ताण सहन करणारे वाण निवडणे महत्त्वाचे आहे. योग्य वाण, वेळेवर पेरणी, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि प्रत्येक थेंबाचा कार्यक्षम वापर केल्यास उत्पादन टिकवता येते.